Meester van de montage

Op zijn reis door Europa, eind jaren twintig, begin jaren dertig, deed Sovjet-regisseur Sergej Eisenstein ook Nederland aan. Hordes fotografen snelden naar Schiphol. Ze dachten dat het om Einstein ging.

De anekdote wordt verteld in 'Eisenstein in Guanajuato', de film van Peter Greenaway waarin de beroemde Russische regisseur van 'Pantserkruiser Potemkin' tot leven wordt gewekt.

Documentaires over filmmakers zijn er genoeg. Speelfilms zijn schaarser. Alfred Hitchcock en Orson Welles werden herdacht met biografische films. In het najaar verschijnt een film over de laatste dag van de vermoorde Pier Paolo Pasolini. Vreemd eigenlijk, dat Eisenstein nu pas wordt gememoreerd. Zelfs de Russen bogen zich niet over hun eigen filmpionier. En dat terwijl de angstaanjagende douchescène in Hitchcocks 'Psycho', samengesteld uit een serie snel gemonteerde shots, waarschijnlijk niet zou hebben bestaan zonder Eisensteins baanbrekende werk op het gebied van montage. Drama was er ook genoeg in zijn leven, van problemen met Stalin en de filmcensuur tot zijn avonturen met Chaplin en Disney in Hollywood.

Eisenstein werd in 1898 geboren als zoon van een Joodse architect, en ging zelf ook architectuur studeren. Hij belandde echter niet achter de tekentafel, maar in het Rode Leger, waar hij dienst deed als ingenieur. In Moskou raakte de Marxistisch georiënteerde twintiger vervolgens verzeild in het avantgardistische theater, en van daaruit was het een kleine stap naar de film.

De cinema was volgens Eisenstein niet gebaat bij een naturalistische weergave van de werkelijkheid, maar kreeg betekenis door montage, het combineren van beelden. Meteen al in zijn eerste film 'Staking' (1924), gemaakt op 26-jarige leeftijd, liet hij zien hoe het moest. In de film wordt een opstand onder fabrieksarbeiders bruut neergeslagen. Shots van afgeranselde werknemers worden afgewisseld met shots van afgeslacht vee. Symbolische betekenis: arbeiders zijn vee.

En zo ontwikkelde Eisenstein een invloedrijke filmgrammatica die terug te vinden is in het werk van latere, beroemde regisseurs als Hitchcock, Scorsese, Godard en Coppola. In de slotscène van Coppola's 'The Godfather' zweert Al Pacino satan af, terwijl zijn zoon onder luid orgelspel wordt gedoopt.

Het tafereel wordt echter afgewisseld met shots van zijn handlangers die in zijn opdracht een serie afgrijselijke moorden plegen, bekend geworden als the Baptism Murders, en direct te herleiden tot Eisenstein, de meester van de montage.

Zijn hele oeuvre hier bespreken is onmogelijk, maar wereldberoemd is het bloedbad aangericht door het tsaristische leger in 'Pantserkruiser Potemkin' (1925), gefilmd op de lange stenen trap in de haven van Odessa. Vrouwen en kinderen die in een koortsachtige montage, vluchtend voor geweerschoten, over elkaar heen tuimelen en elkaar vertrappen. Het is een van de meest invloedrijke scènes in de filmgeschiedenis, waaraan tal van hommages werden gebracht, terug te vinden in films als 'Stars Wars III: Revenge of the Sith' en Brian De Palma's Al Capone-film 'The Untouchables'.

Eisensteins grote droom was een film maken over 'Das Kapital' van Karl Marx. Hij kwam er niet aan toe. Eisenstein overleed op 50-jarige leeftijd aan een hartaanval, zittend achter zijn schrijftafel.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden