Meester in de details

Hij haalde zich de woede van de Sovjetbazen op de hals maar, koppig als hij was, wist hij toch een klein maar groots oeuvre bij elkaar te filmen.

Een koppel patrijzen dat verschrikt opstijgt in de ochtendnevel. Tot op het bot vermagerde paarden die in de winterkou proberen boomschors te bemachtigen. Een meisje dat achter een vertrekkende trein aanholt, waarin haar geliefde naar het front vertrekt. De films van Aleksej German zitten vol met oneindig veel details die voor de verhaallijn misschien niet noodzakelijk zijn, maar voor hem de juiste toon zetten en mede de essentie vormen van wat hij wilde zeggen.

Het beeld, vond hij, moest waarachtig zijn, en authentiek. "Fouten maken mag, dat doet iedereen. Liegen mag niet."

De waarheid die German voor ogen stond vond weinig waardering bij de Sovjetleiding. Germans films belandden herhaaldelijk 'op de plank', zoals zijn eerste oorlogsfilm, 'Operatie Nieuwjaar' uit 1971. De hoofdpersoon was een Rus die met de Duitsers had meegevochten, maar berouw had gekregen en zich bij de partizanen had gemeld. Dat was geen zeldzaamheid, maar al die mensen golden in de Sovjet-Unie als landverraders en het gaf geen pas hun menselijkheid te tonen.

De woede van de Sovjetleiding gold ook de beelden van een aak vol Russische krijgsgevangenen. 'Schandalig veel', luidde de kritiek. German heeft zich er altijd kwaad over gemaakt. "Want er waren miljoenen krijgsgevangenen. En die werden allemaal beschouwd als landverraders, tot 1989 aan toe." Pas in 1986, toen onder Sovjetleider Gorbatsjov de teugels werden gevierd, maakte het publiek kennis met de verboden film, nu onder de titel 'Weginspectie'.

Aleksej German werd geboren in Leningrad in 1938, als zoon van de bekende schrijver Joeri German. Het was een zware tijd, de 'rode terreur' was in volle gang, aan de lopende band werden mensen opgepakt, gefusilleerd of naar kampen gestuurd. Vader German hield ernstig rekening met zijn eigen arrestatie en de komst van de kleine Aleksej was daarom niet gewenst. Abortus was verboden en zijn moeder Tatjana Rittenberg deed daarom wat ze maar kon om een miskraam teweeg te brengen. "Ze sprong van hoge kasten af, tilde zware voorwerpen op en liet zich op haar buik vallen", vertelde German later. Het kleine, ongeboren wezen overleefde het allemaal. Aleksej zag het als een mogelijke verklaring voor zijn koppige karakter en doorzettingsvermogen.

Aleksej droomde ervan arts te worden, maar op aandringen van zijn vader ging hij naar het theaterinstituut in Leningrad. In 1964 begon hij als filmregisseur bij Lenfilm. Al doende leerde hij de 'regels' van de cinematografie aan zijn laars te lappen en een eigen filmtaal te ontwikkelen. "De praktijk leert dat iets alleen maar kan slagen door de regels te negeren", vond German.

Zijn eerste film maakte hij in 1967 samen met regisseur Grigori Aronov. 'De zevende metgezel' gaat over het begin van de communistische terreur in 1918 en werd al snel verboden. German besloot daarop tot de verfilming van het boek 'Het is moeilijk een god te zijn' van de gebroeders Arkadi en Boris Stroegatski, waarin een aardse gezant terechtkomt op een andere planeet, waar mensen wonen die qua ontwikkeling nog in de Middeleeuwen verkeren en die hij, geschokt door hun wreedheid en primitivisme, met zijn kennis wil helpen.

Het scenario werd goed bevonden. Dat was op 20 augustus 1968. Maar een dag later vielen de tanks van het Warschaupact Tsjechoslowakije binnen om een eind te maken aan de Praagse Lente. Daarmee viel ook het doek voor Germans beoogde film, waarin ook sprake is van een militaire inval.

German vernam het nieuws in de badplaats Koktebel op de Krim. Daar was ook goed nieuws. Hij ontmoette er zijn toekomstige tweede vrouw, Svetlana Karmalita. Alle scenario's en films die German sindsdien produceerde waren het werk van hen beiden. "Zonder mij zou zij geen scenario kunnen schrijven", zei German. "Maar ik zou zonder haar geen films kunnen maken." De 45 jaar die ze samen doorbrachten waren niet zonder conflicten.

German was geen gemakkelijk mens en dat erkende hij ook volmondig. "Aan haar rug kon ik het zien als ze iets niet goed vond. Dan begon ik haar te haten en dat leidde tot ruzies." Dat ging zover dat German tot tweemaal toe een scenario in de open haard wierp, waaruit Karmalita het ternauwernood wist te redden.

Met de film 'Twintig dagen zonder oorlog', die zich overwegend ver van het front afspeelt in de Centraal-Aziatische stad Tasjkent, verwachtte German geen moeilijkheden. Maar de minister van cultuur sprak meteen van 'een catastrofe'. German en Karmalita besloten zich voorlopig op de vlakte te houden. Ze gingen samen scenario's voor andere regisseurs schrijven om hun brood te verdienen, maar alleen haar naam kwam eronder te staan.

Begin jaren tachtig probeerde German het opnieuw, met 'Mijn vriend Ivan Lapsjin', gebaseerd op een boek van zijn vader, over de strijd tegen de criminaliteit in een provinciestadje in 1935, aan de vooravond van een nieuwe terreurgolf. Ook deze film vond geen genade. German kreeg kritiek omdat hij 'van die armzalige barakken' had neergezet. Het waren geen decors, maar bestaande gebouwen. "Heel veel mensen willen het leven niet zien zoals het is", zei German. "Ze willen geen armoede zien, geen ellende." En die was er te over in Rusland, vroeger en nu. "Wij zijn een verwaarloosd, achtergebleven land", vond German.

Pas eind jaren tachtig werden Germans films vrijgegeven. Op westerse filmfestivals werden ze met gejuich ontvangen, maar in eigen land mondjesmaat vertoond. Vanaf het begin van de jaren negentig werkte German, met buitenlands geld, aan zijn voorlaatste film, 'Chroestaljov, een auto!'. De lange productietijd riep de nodige scepsis op. "De mensen zien German als iemand die op de bank ligt, zijn buik krabt en in zijn neus peutert in plaats van films te maken", zei hij. "Maar wie mij op de set heeft bezig gezien weet wel beter."

De zinderende film speelt begin 1953, net voor de dood van Sovjetdictator Stalin. Een vooraanstaand militair arts valt ten prooi aan een nieuwe repressiegolf, wordt verkracht en vernederd, alvorens opdracht te krijgen de stervende Stalin voor de dood weg te slepen. De première van 'Chroestaljov' op het prestigieuze festival in Cannes was voor German een ontluisterende ervaring. Het publiek, dat niet gewend was aan zijn overdaad aan details, begreep de film niet en verliet massaal de zaal. De kritiek was niet van de lucht.

Pas in de weken erna beseften de Franse critici hun vergissing. Het tijdschrift Cahiers du Cinéma schaarde de film onder de top-50 van beste films aller tijden. German was blij met de rehabilitatie, maar heeft nog lang geleden onder wat hij voelde als een publieke vernedering.

Na 'Chroestaljov' zetten German en Karmalita zich aan wat zijn laatste film zou worden. "Hierna zal ik geen films meer maken", zei German. Bijna vijftien jaar werkte het paar aan de verfilming van het in 1968 afgekeurde scenario over de redding van een primitieve buitenaardse samenleving. Ze filmden in de buurt van Praag, waar German de Middeleeuwen tot in de kleinste details deed herleven. Iedere beweging, iedere uitgestoten klank was aanleiding voor soms urenlange, soms felle discussies. De laatste jaren van de opnamen vielen hem zwaar, net als zijn strijd voor het behoud van de Lenfilmstudio, die na privatisering geleidelijk was ontmanteld. Hij zou de première van de film niet meer meemaken. Volgens zijn zoon Aleksej jr., ook filmregisseur, is de film inmiddels af.

Aleksej German maakte zich grote zorgen om de toekomst van de filmkunst en verzette zich heftig tegen de commercialisering ervan. Het stak hem dat zijn favoriete regisseurs als Fellini en Bergman in vergetelheid raken. "Ik zou gaan lesgeven op een filminstituut", zei hij eens. "Ik vroeg aan een volle zaal: wie kent Fellini? Niemand die het wist. Wie heeft 'Het zevende zegel' (van Bergman, red.) gezien? Niemand had het gezien. Ik zei: ik ga hier niet lesgeven, dat is niet interessant. Laat iemand anders jullie maar leren soaps te maken."

Aleksej Georgijevitsj German werd geboren op 20 juli 1938 in Leningrad (tegenwoordig St. Petersburg) en stierf op 21 februari 2013 in Moskou.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden