Meester binnen eigen beperkingen

'Bomschuiten op het strand te Scheveningen', uit 1889. ( COLLECTIE GRONINGER MUSEUM)

Willem Bastiaan Tholen werd nooit zo bekend als tijdgenoot Jan Voerman. Toch kon hij de sterren van de hemel schilderen. In het gerestaureerde museum in Kampen is een prachtig overzicht van zijn werk te zien.

Er is zoveel aandacht voor de kunst van 1880 tot 1920 dat ook minder bekende kunstenaars regelmatig uitgelicht worden. Een hoogst productieve maar desondanks vrijwel vergeten schilder is Willem Bastiaan Tholen, aan wiens 150ste geboortedag het Stedelijk Museum in Kampen een retrospectieve wijdt.

Daarvoor kon uit de eigen collectie geput worden – Tholen woonde enige tijd in de IJsselstad waar hij bevriend raakte met de bekende schilder Jan Voerman – maar ook uit ontelbare andere collecties. Met zo’n 750 olieverven en aquarellen, 60 etsen en 20 litho’s en ontelbare losse bladen en schetsboekjes die wijd en zijd tot in Amerika terecht zijn gekomen, is het zoeken naar het beste werk van Tholen Sisyphus-arbeid. Toch slaagde het Kamper museum er in om een mooi ensemble bijeen te brengen.

Zo veel wordt in het onlangs schitterend gerestaureerde museum wel duidelijk: Tholen (1860-1931) was een schilder met ups en downs. Hij kan in de ene zaal de sterren van de hemel schilderen, om twee hoeken verder in irritant maakwerk te vervallen. Kritische tijdgenoten roemden hem dan ook niet zonder meer. Ze stonden ook stil bij het feit dat een schilderij minder geslaagd kon zijn, dat het niet voldeed aan de verwachtingen die door de meeste van zijn andere werken wel waren ingelost. Toch vonden ook zij dat de goede kwaliteiten bij Tholen ver in de meerderheid waren en dat minder werk hem maar moest worden vergeven.

De geringe bekendheid met het werk van Tholen heeft ervoor gezorgd dat zijn schilderkunst doorgaans in verkeerde categorieën is onderverdeeld. Omdat hij in zijn landschappen tegen Johannes Weissenbruch aanleunde, wordt hij tot de Haagse School gerekend. Maar van tijd tot tijd duikt ook een voorkeur voor het weergeven van werksituaties op, die in de trant van Breitner in de haven, op fabrieksterreinen of bij bouwstellingen in beeld gebracht worden. Dan zijn er de voorstellingen met vissers en binnenvaartschippers die geïnspireerd zijn op het werk van Hendrik Mesdag, die zoals bekend een eigen geluid binnen de Haagse impressionisten liet horen.

Maar een echte Haagse Scholer is Tholen eigenlijk nooit geweest, zo’n schilder die bij het minste regenbuitje met een bootje de Nieuwkoopse Plassen op voer om daar een grijzige lucht te schilderen. Evenmin kan hij worden gerekend tot de Amsterdamse variant van het Hollandse impressionisme. Zwerven langs de grachten om zo maar een groepje dienstmeiden vast te leggen, dat lag al helemaal niet in zijn aard. Toch schilderde Tholen meer dan eens mensen uit de werkende klasse, een bakkersjongen op de rug, een zeeman aan boord van een vissersschuit, een boer die over het land of zijn dorp uit kijkt.

Tholen schilderde net als de Haagse School ’op toon’, maar was beurtelings realistischer of juist dromeriger. In ieder geval is zijn oeuvre niet echt consistent, lopen de ontwikkelingen grillig door zijn oeuvre en liet hij zich ook, waarschijnlijk net te vaak, door vrienden en collega’s beïnvloeden.

Vreemd genoeg gebeurde dat dan weer niet in zijn vriendschap met Jan Voerman die als IJsselschilder bij uitstek wordt beschouwd. De combinatie van een heldere lichtglans boven ijl rivierwater waarin lodderig starende koeien staan, die kom je bij Tholen zelden tegen. Maar in de weergave van het licht in een achteraf steegje tussen de tuinen van wat ongetwijfeld voorname stadshuizen zijn, is hij dan onverwacht weer uiterst bedreven.

Vaak wordt Tholen verweten dat hij geen enkel oog had voor de radicale vernieuwingsbewegingen die vanaf 1915-1920 de schilderswereld zo op hun kop hebben gezet. Nu was het niet iedere schilder gegeven om het schilderen naar de natuur in weinige jaren de nek om te draaien, maar een schilder moet zich in die periode toch wel heel geïsoleerd hebben opgesteld om althans niet iets van het expressionisme mee te krijgen. Juist op het gebied van landschappen en portretten maakten de opvattingen over het kijken naar de natuur een opvallende keer.

Aan onwetendheid kan het niet liggen, Tholen keek veelvuldig in de wereld rond en zonderde zich beslist niet af. Waarschijnlijk is het de beperktheid van zijn scheppingsvermogen geweest die hem er van weerhield nieuwe horizonten af te speuren. Aan zijn kwaliteiten als begaafd olieverfschilder kan het niet hebben gelegen.

'Straatje in Den Haag', uit 1896. In de weergave van het licht in een achteraf steegje is Tholen onverwacht weer uiterst bedreven. ( COLLECTIE GRONINGER MUSEUM)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden