Meeste CDA-leden willen nog steeds met 130 over de snelweg

Lijsttrekkerskandidaten moeten over een smal koord lopen: afstand nemen van Wilders, maar niet van het kabinetsbeleid. Jack de Vries heeft dat goed door.

Het CDA is altijd een sterke bestuurlijke middenpartij geweest, die vele goede bestuurders heeft voortgebracht. De grote CDA-leiders kwamen automatisch bovendrijven, zij werden uiteindelijk door de partijelites benoemd: Van Agt, Lubbers en Balkenende. De kiezers en partijleden waren destijds nog lijdzaam.

Sinds de revolte van Fortuyn (2002) lijkt daaraan een einde gekomen, ook in het gezagsgetrouwe CDA. De PvdA, de VVD en nu ook het CDA experimenteren met lijsttrekkersverkiezingen. Niet de elites van de partijen, maar de leden mogen hun oordeel geven. Op deze manier wordt de ijzeren wet van de oligarchie doorbroken, alhoewel de regie strak bij de partijleiding blijft liggen.

De ervaringen zijn wisselend. Bij de PvdA zijn de lijsttrekkersverkiezingen redelijk succesvol verlopen. De partijleiding en de kandidaten hadden in de gaten dat zij elkaar niet teveel moesten bekritiseren. Bij de VVD waren de ervaringen minder succesvol. De strijd tussen Rutte en Verdonk was bikkelhard en veroorzaakte de nodige schade binnen de partij. Nu is ook bij het CDA de lijsttrekkersverkiezing ingevoerd. Het eerste debat was nog erg vriendelijk. Men realiseert zich, allemaal tot dezelfde partij te behoren.

Het CDA bevindt zich in de luxepositie dat er zes kandidaten zijn die de strijd met elkaar aangaan om uiteindelijk de hoogste positie binnen de partij te verkrijgen. Het is onduidelijk wat de CDA-leden gaan doen, maar het lijkt erop dat de kandidaten de maat wordt genomen op de samenwerking met de PVV, hoewel dat niet openlijk wordt bediscussieerd.

Na de kabinetscrisis en het daarop volgende Kunduz-akkoord is het usance de PVV en Wilders sterk te veroordelen. Verschillende kandidaten nemen dan ook afstand van de PVV. Het CDA kampt er echter mee dat de leden en de kiezers zich nog steeds herinneren dat het CDA een gedoogconstructie is aangegaan met de PVV. Op het beroemde CDA-partijcongres zorgde dit voor een splitsing tussen voor- en tegenstanders van tweederde tegen eenderde.

Voor de bijbelvaste aanhang van het CDA (eveneens ongeveer eenderde) is het gedrag van de meeste kandidaten waarschijnlijk herkenbaar. Jezus werd, zo weten zij, door Petrus verloochend. De analogie is duidelijk. De meeste CDA-politici verloochenen de standpunten die hun partij kortgeleden nog innam.

Dit gedrag is verklaarbaar: na een regimeverandering wordt altijd afgerekend met de oude machthebbers: personen, symbolen en beeltenissen van de oude macht moeten van het politieke toneel verdwijnen. Na de revolte van Fortuyn was het gedaan met de politieke carrières van Kok (PvdA), Melkert (PvdA), De Graaf (D66) en Dijkstal (VVD). Ze waren stuk voor stuk goede politici, maar zij verstonden de tijdgeest niet meer.

Na de val van Rutte I was het ook gebeurd met Verhagen (CDA), de architect van de gedoogconstructie met de PVV. De nieuwe partijvoorzitter Peetoom hield zijn leiderspositie tegen, waarmee er een einde kwam aan het werk van deze 'realpolitiker'.

De kandidaten Haersma Buma, Bleker en Spies hebben als bewindslieden de gedoogcoalitie met de PVV omarmd en moeten daar nu op terugkomen. Buitenkandidaat Wintels probeerde de zaak te politiseren, maar actualiteitenprogramma Nieuwsuur onthulde dat hij zelf tijdens het congres ook niet tegen de PVV had gestemd, waardoor hij monddood is gemaakt. Van Toorenburg en Keijzer presenteren zich goed, maar hun ontbreekt waarschijnlijk de tijd om tot nationale bekendheden uit te groeien.

De geloofwaardigheid van de CDA-kandidaten die de PVV gedoogconstructie steunden, is aangetast. De serieuze kandidaten zullen een onderscheid moeten maken tussen steun aan Wilders en steun aan het kabinetsbeleid. Terwijl Spies zowel de samenwerking met Wilders als het beleid (boerkaverbod) veroordeelde, was Bleker wel kritisch over de samenwerking met Wilders, maar niet over het kabinetsbeleid.

Daarmee komt hij tegemoet aan de tweederde in het CDA die nog altijd liever over rechts dan over links regeert. Het is deze markt die Jack de Vries als spindoctor van Bleker ongetwijfeld in het vizier heeft. Zij vinden Wilders abject, maar het beleid van Rutte I niet. Deze CDA'ers blijven voorstander van het boerkaverbod en rijden in de polders en op de Afsluitdijk het liefst 130 kilometer.

Jouke de Vries volgt op Podium de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 12 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden