Boekrecensie

Meeslepend werk over en van een witte schrijfster in zwart Amerika

Beeld rv

Hoe dicht kan Christine Otten bij de belevingswereld komen van een ras dat niet het hare is?

Christine Otten
Als ik naar jou kijk, zie ik mezelf. Vertellingen vanuit zwart Amerika
Atlas Contact; 176 blz.
€ 19,99

Sinds een aantal jaren wordt er stevig gedebatteerd over ‘culturele toeëigening’: mag je schrijven vanuit de belevingswereld van een ras en een cultuur die niet de jouwe zijn? De discussie laaide weer eens op toen Lionel Shriver zich in The Guardian van 13 september 2016 verweerde tegen het verwijt dat de karakteriseringen van de Mexicaanse en Afro-Amerikaanse personages in haar roman ‘The Mandibles’ neerkwamen op racistische stereotypen. Ze zag er een oproep tot censuur in en zei geen zin te hebben om op de tenen te lopen.

In Nederland nam Karin Amatmoekrim de handschoen op. Zij vroeg zich af of inleving in andere rassen en culturen überhaupt mogelijk is. Van haar hoeft een schrijver zich niet uit alle macht in te houden. “Maar wees je er van bewust dat anderen niet dezelfde vrijheid hebben als een witte schrijver.”

Ten tijde van Shrivers tirade kwam ‘We hadden liefde, we hadden wapens’ van Christine Otten uit. Net als ‘De laatste dichters’ uit 2004 is die roman gesitueerd in de zwarte Amerikaanse gemeenschap. Opnieuw buigt Otten zich nu over zwart Amerika, met als resultaat ‘Als ik naar jou kijk, zie ik mezelf’, een titel die critici van culturele toeëigening bij voorbaat een ongemakkelijk gevoel kan bezorgen.

Niet zonder enige huiver

Het is dus niet zonder enige huiver dat je begint aan een bundel reportages, essays en vertellingen die teruggaat tot het jaar 2000. In New York maakte Otten kennis met The Last Poets, een legendarische dichtersgroep uit de black power-tijd die zo’n halve eeuw geleden furore maakte met militante, op muziek gezette gedichten. Ze brengt verslag uit van een gesprek met Umar Bin Hassan, die niet alleen vertelt over het succes van de groep, maar ook over de neergang. Hij raakte verslaafd aan de crack en leefde jaren lang op straat. “Binnensmonds pratend, met een zangerige warme stem, sleurde Umar me zijn wereld in.” En tegelijk sleurt Otten haar lezer mee. Meteen ben je minder op je hoede.

De volgende etappe gaat naar Detroit, de bakermat van de Motown-sound en de techno, “de rauwe ijzerachtige muziek, die met hart en ziel verbonden is met het industriële karakter van deze ooit zo glorieuze autostad”. Daarna is New Orleans aan de beurt, voor en na de orkaan Katrina die in 2005 dood en verderf zaaide. In 2008 doet Otten Idlewild aan, het vakantieresort waar zwarte Amerikanen ten tijde van de rassensegregatie een eigen huis mochten bezitten.

Tenslotte keert Otten in 2016 terug naar de eerder bezochte plekken en mensen, met het doel “mezelf als witte Europese auteur, schrijvend over en vanuit zwarte Amerikaanse personages, kritisch te bevragen”.

Harmoniëren

Op de achtergrond van dit alles horen we de zwarte zanger en activist Paul Robeson en jazzmusici als Coltrane, Monk, Ellington en Mingus. Otten slaagt erin om haar proza met hun muziek te laten harmoniëren. Haar verteltrant is net zo vloeiend en beweeglijk, en tegelijk ritmisch en vol dynamische wendingen.

Otten is niet alleen uitstekend op dreef wat stijl en compositie betreft, maar ook in het oproepen van sfeer, van plekken en steden, van de sfeer tussen mensen. Haar beschrijvingen zijn trefzeker en zetten zich vast in je geheugen, bijvoorbeeld als ze vertelt hoe ze New Orleans ondergaat: “De vochtigheid in die lucht vermengde zich met de minuscule zweetdruppels op mijn huid, alsof ik me een weg baande door een kleverig web van lauwe nevel.”

Totale overgave

Met dat alles is dit meeslepende boek een totale overgave aan een andere wereld. Tegelijk blijft Otten zich terdege bewust van de gevoeligheden waarmee zo’n overgave gepaard kan gaan. Haar blik is geen superieur gazing at the other, maar getuigt van een aanstekelijke vorm van mee-beleven. Daarmee levert ze een relevante, doordachte en urgente bijdrage aan het culturele toeëigeningsdebat.

Zonder voorbij te gaan aan Amatmoekrims aanbevelingen kunnen we Otten prijzen om deze eerlijke terugblik op een weg die haar ‘volwassen heeft gemaakt’ en bewust van waar ze als schrijver voor staat. Ze hoeft er niet voor op haar tenen te lopen. Haar rite de passage is even sierlijk als vast.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden