'Meer vrijheid bij boerenbeheer geeft meer natuur'

Het agrarisch natuurbeheer is nodeloos ingewikkeld en weinig effectief. Het kan veel simpeler, zegt een groep van tien boeren, en dat komt de natuur nog ten goede ook.

MONICA WESSELING

Het agrarisch natuurbeheer kan veel goedkoper en effectiever. Door niet langer precies af te spreken wat boeren voor hun geld moeten doen, maar ze - in collectieven - de zorg te geven voor een landschap, dalen de kosten voor de uitvoering van de regelingen van de huidige 40 procent naar zo'n 15 procent. Bovendien komen er meer insecten, muizen, bloemen, weide- en akkervogels. Dat constateert een groep van tien boeren, ondersteund door het Centrum Landbouw en Milieu (CLM).

Agrarisch natuur- en landschapsbeheer kost klauwen met geld: in 2011 ruim 86 miljoen euro. Maar veel effect heeft dat niet. De biodiversiteit van het boerenland blijft afnemen.

Die afname is al lang aan de gang. De afgelopen decennia daalde het aantal grutto's met 60 procent. Het aantal veldleeuweriken nam met ruim 90 procent af. Honingbijen hebben moeite voldoende nectar te vinden, patrijs, grauwe gors en ringmus lijden honger door gebrek aan granen en zaden in de winter.

Vanwege dit gebrek aan succes, maar ook vanwege wijzigingen in het Europese landbouwbeleid (zie kader hiernaast), vroeg voormalig staatssecretaris Henk Bleker een groep boeren om na te denken over een betere methode voor agrarisch natuurbeheer. Omdat het rijk bovendien aan de Europese natuurregels van Natura 2000 is gebonden, moest die methode ook aan de voorschriften van de internationale Vogel- en Habitatrichtlijn voldoen.

Het huidige systeem van agrarisch natuurbeheer is onnodig ingewikkeld en veel te star, stelt Jaco de Groot, melkveehouder in Woerden en een van de tien boeren die bij het advies betrokken is. Boeren worden nu betaald op grond van de inspanningen die ze plegen om de natuur te helpen. Omdat die inspanningen heel specifiek worden beschreven - onderhoud je wilgenstekken of wilgen, maai op 15 of op 20 juni - zijn er 72 verschillende 'afspraakpakketten' die boeren met de overheid kunnen afsluiten en is er dus veel controle nodig. Een dure en omslachtige methode die ook nog eens faalt, vinden de tien.

De Groot: "Je moest voor het weidevogelbeheer precies aangeven welk perceel je zó zou maaien dat het ideaal voor de kuikens zou zijn. Nou heeft dat alleen zin als er in die wei ook weidevogels zitten. Maar als dat jaar blijkt dat de weidevogels op een grasland ernaast broeden, dan wil je natuurlijk dát perceel later maaien voor een beter resultaat. Niet het aangewezen stuk land, want dat heeft voor de vogels geen positief resultaat."

Effectiever lijkt het de boeren om boerencollectieven de zorg te geven voor gezonde, volwaardige landschappen, leefgebieden. Zo zouden er slechts drie 'pakketten' overblijven: grasland, akker, landschap. Elisa de Lijster van het Centrum Landbouw en Milieu: "Een groep agrariërs kan gezamenlijk garant staan voor een akkerbouwgebied waar vogels - broedvogels en overwinteraars - insecten, zoogdieren en planten weer een volwaardige plek kunnen vinden en waar de voorwaarden die Natura 2000 stelt, gehaald worden."

De Groot vult aan: "In een graslandgebied zorgt het collectief van boeren voor een gezond weidegebied met weidevogels, ganzen, ringslangen, amfibieën en sloot- en oeverflora." Hij heeft er alle vertrouwen in: "De boeren kunnen dankzij globale afspraken met de provincies ook sneller inspelen op lokale omstandigheden."

Klinkt mooi, maar hoe zit het met de controle? De intenties waren in het verleden meestal ook goed, maar een doorslaand succes is het agrarische natuurbeheer niet. De Groot: "We willen niet worden afgerekend op aantallen vogels. Neem de grutto. Als ik geen vossen mag bestrijden of kraaien mag schieten, is het risico dat ik de aantallen vogels niet haal, veel te groot. Ook al omdat ik geen invloed heb op de omstandigheden in Afrika, waar de grutto's overwinteren."

De boeren stellen een controle voor op de kwaliteit van het gebied. "Hebben de deelnemers in het grasland-, akker- of (kleinschalig) landschapsgebied de omstandigheden voor de natuur conform de afgesproken normen verbeterd? Is dat niet het geval dan worden de middelen die beschikbaar zijn gesteld teruggevorderd door het collectief", legt De Groot uit.

CLM-adviseur De Lijster: "In de offertes die de boerencollectieven aan de provincies aanbieden, staat welke doelen ze willen bereiken en hoe daarop wordt gecontroleerd. Doel en controle verschillen per gebied en moeten in de praktijk verder worden uitgewerkt. Door zoveel mogelijk samen te werken met natuurorganisaties als de Vogelbescherming of Natuurmonumenten, zorgen de collectieven voor voldoende kennis."

Volgens De Groot en De Lijster zorgen de agrariërs er onderling wel voor dat de lat hoog ligt. Het is natuurlijk het beste als ondernemers die echt begaan zijn met de natuur kunnen meedoen. Daarnaast is het waarschijnlijk dat de collectieven alleen werkzaam zijn in gebieden waar de natuur ook een kans heeft, waar al weidevogels of ringslangen zijn. Daar kan agrarisch natuurbeheer effectief zijn en geen weggegooid geld, zo verwachten ze. De Lijster: "Door lokaal samen te werken met natuurorganisaties en vrijwilligersgroepen, krijg je zowel planten en dieren die hoge eisen stellen aan hun leefomgeving, als minder kritische soorten."

Het idee staat; de uitwerking moet nog volgen, zo geven De Groot en De Lijster toe. Zo is de vraag hoe er een garantie wordt ingebouwd voor voldoende expertise en wat de sancties zijn voor deelnemers binnen het collectief die er 'met de pet naar gooien'. Het advies is aangeboden aan de staatssecretarissen Bleker en vervolgens Verdaas. Melkveehouder De Groot: "Beiden waren enthousiast, maar daar hebben we niet zoveel aan." Want er zit al weer een nieuwe staatssecretaris: Sharon Dijksma.

Het advies van deze boeren is te vinden op www.toekomstglb.nl

Akkerbouwer baalt van bureaucratie
Ook akkerbouwer Wim van der Veen (61) uit Ens in de Noordoostpolder vindt dat de huidige subsidieregels voor agrarisch natuurbeheer te ingewikkeld en te bureaucratisch zijn. Hij liep daardoor onlangs nog 1000 euro mis. Van der Veen had op zijn bedrijf één hectare akkerrand met een zaadmengsel ingezaaid. "Met een prima resultaat, want er zaten 's winters volop vogels en muizen.' Toch kreeg hij maar voor een halve hectare uitbetaald: 1000 euro.

"Er bleek een administratieve fout te zijn gemaakt, waardoor de rand in het subsidieverzoek zeven meter verderop was ingetekend. Ik heb nog bezwaar aangetekend, maar stuitte op een muur van bureaucratie. Bovendien kwam de afwijzing pas heel laat en ligt de rand er nu dus al voor de tweede winter. Ik mis dus twee jaar opbrengst."

Dergelijke perikelen halen volgens de agrariër de lol wel van het agrarisch natuurbeheer af. "Ik wil graag meewerken aan meer natuur op het boerenland. Meer vogels en bloemen is leuk en goed voor het maatschappelijk draagvlak. Maar op zo'n manier valt er niet te werken."

Geen geld uit Brussel
De door Brussel voorgestelde vergroening van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid richt zich vooral op de akkerbouw en gaat ervan uit dat zeven procent van de grond braak komt te liggen. Op deze grond moet de natuur voorrang krijgen. Daarvoor krijgen de akkerbouwers een vergoeding. Een soortgelijke regel komt er niet voor melkveehouderijen.

Akkerbouwers en melkveehouders die aan natuurbeheer doen en zo extra werk verrichten, krijgen geen daar vergoeding voor uit Brussel. Terwijl agrarisch natuurbeheer wel geld kost: zoals het opbrengen van stalmest of het inzaaien van akkerranden met bloemenmengsels.

Dat betekent dat de hervorming die de tien boeren voorstaan vooralsnog niet op extra financiële steun uit Brussel hoeft te rekenen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden