Meer vijanden dan alleen de zon

Een albinomeisje in Tanzania. Het land telt 30.000 tot 50.000 albino's. Ze lopen het risico ontvoerd of vermoord te worden.Beeld Eric Lafforgue

Voor medicijnmannen zijn de verkiezingen in Tanzania van zondag een goudmijn. Voor albino's betekenen ze juist angstige tijden. Hun lichaamsdelen in poedervorm zouden geluk brengen, misschien ook wel voor politici.

De praktijk van Christian Kidanga (35) bestaat uit een half dozijn lappen, hangend vanaf een roestig, golfplaten afdakje. Hij zit op een ingezakte, vieze sofa met aan zijn voeten stoffige potjes met een geheimzinnige inhoud. Kidanga is medicijnman. Zijn bezoekers mogen plaatsnemen op een gammele houten schoolbank. Maar de toestroom naar zijn praktijk in de noordelijke Tanzaniaanse toeristenstad Arusha loopt gevaar vanwege een verbod op zijn beroep.

Oneerlijk, vindt Kidanga. Vooral nu het verkiezingstijd is in Tanzania. "Dit zijn gouden tijden voor mij. Normaal heb ik twee of drie bezoekers op een dag, maar nu soms wel vijftien. Het zijn vooral politici en ambtenaren die willen weten wat ze moeten doen om de verkiezingen te winnen", vertelt hij.

In een schoolschrift noteert hij betalingen van zijn klanten. Meestal zijn het bedragen van rond een euro, soms een kip of een pakje sigaretten. De laatste paar weken staan er ook bedragen van 20 euro en meer. "Mensen met weinig geld die mijn hulp vragen om ze te genezen van hun kwalen, bereken ik niet veel. Maar die politici en ambtenaren zijn rijk en kunnen veel meer betalen", zegt hij met een brede grijns die een paar forse gaten in zijn gebit toont.

Zijn adviezen komen tot hem in zijn dromen. Die dromen heeft hij sinds zijn grootvader, een natuurgenezer, hem aanwees als opvolger, vlak voordat hij stierf. Onlangs adviseerde Kidanga een politicus drie dagen lang geen bier te drinken om zich te verzekeren van winst bij de stembusgang. Een ander raadde hij aan een week lang bij elke maaltijd hete pepers te eten.

Poedertjes en amuletten
Maar officieel mag hij dat dus niet meer. De regering heeft vorig jaar een beroepsverbod afgekondigd voor medicijnmannen om het moorden op albino's tegen te gaan. Hun lichaamsdelen brengen geluk, geloven velen, onder wie ook politici. Dubieuze medicijnmannen verwerken lichaamsdelen van albino's tot drankjes, poedertjes en amuletten die voor veel geld van de hand gaan. Een albino, levend of dood, brengt zo'n 75.000 euro op.

Sinds 2000 zijn er 76 albino's in Tanzania vermoord en nog eens 34 hebben een aanval overleefd maar zijn wel een arm of een been kwijt. Zeker vijftien graven van albino's zijn geopend en hun stoffelijke resten zijn verdwenen.

Verkiezingstijd is een extra angstige periode voor de 30.000 tot 50.000 albino's in het land. Partijvlaggen wapperen in de straten van Arusha. Auto's met geluidsinstallaties doorkruisen steden en het platteland om politici aan te prijzen. Er heerst een opgewonden stemming. Maar de albino's laten zich niet zien. Overdag verschuilen ze zich voor de zon, 's nachts voor de misdadigers die het op hun lijf hebben voorzien. Albinokinderen lopen het grootste risico. Op weg naar huis of school worden ze door criminelen verleid met een bordje patat, snoepjes of mooie beloften.

Vingers en een oor
Er zijn geen politici die toegeven dat ze middeltjes gebruiken waarin albino's verwerkt zijn. Maar er zijn wel extra maatregelen genomen tot na de presidentsverkiezingen van zondag, nadat een albino in het zuiden van Kenia in september werd aangevallen.

Vijfendertig mensen uit de grensregio zijn geëvacueerd en er is een mobiel nummer beschikbaar waar Keniaanse albino's om hulp of assistentie kunnen vragen als ze zich niet veilig voelen. De aangevallen man stierf een paar dagen later aan zijn verwondingen. Maar hij kon de politie vertellen dat zijn aanvallers een oor en een paar vingers eisten om te verkopen in Tanzania.

Veel ontvoeringen en moorden op albino's worden niet eens bij de autoriteiten gemeld, zegt Severin Edward van de Tanzaniaanse albinogemeenschap. De officiële cijfers zijn dus slechts het topje van de ijsberg. "Vaak zijn familieleden, soms zelfs vaders, betrokken bij de ontvoering en moord. In zulke gevallen wordt er gezwegen en is het voor de politie moeilijk daders te vervolgen."

Tot nu toe zijn zo'n twintig mensen veroordeeld. Vier van hen zijn echtgenoten van vermoorde albinovrouwen.

Visnet met albinohaar
Ook in West-Afrika worden albino's speciale gaven toegedicht. Maar daar worden ze uitgenodigd en gefêteerd op bruiloften, bij geboortes, een housewarming of bedrijfsopening om geluk te brengen. In Tanzania hebben ze alleen waarde als ze dood zijn of als lichaamsdeel. Het land telt wereldwijd het hoogste aantal albino's. In Europa komt albinisme voor bij één op de 20.000 mensen. In Afrika is dat gemiddeld één op de 5000. In Tanzania is dat één op zo'n 1400 mensen. Waarom is een mysterie.

De jacht op albino's kwam tien jaar geleden in de schijnwerpers te staan. Het begon in het westen van het land, waar vissers en mijnwerkers bij medicijnmannen om succes vroegen bij hun vangsten. "Het ging met die twee beroepsgroepen erg slecht. Toen harder werken niet het vereiste resultaat bracht, wendden mensen zich tot magie. Verhalen begonnen de ronde te doen over vissers die meer vingen als ze albinohaar in hun netten vlochten. Het bijgeloof verspreidde zich naar andere delen van het land en ook bij zakenlieden en politici", zegt Benson Bana, politicoloog aan de universiteit van Dar es Salaam.

Medicijnman Kidanga vindt het beroepsverbod onterecht. "De mensen die albinoledematen verwerken tot geluksmiddelen, zijn geen medicijnmannen maar criminelen. Je kunt niet een hele beroepsgroep straffen voor de fout van een enkeling. Wij zorgen ervoor dat vooral arme mensen die geen geld hebben voor het ziekenhuis toch geholpen kunnen worden." Hij zweert bij bestanddelen van de baobabboom, die bekendstaat om geneeskrachtigheid.

Geen protest
Maar Kidanga's werkelijke geheim, zo verklapt hij, zit in een lelijk gevormde lemen pot. Volgens hem zit daar de stem van zijn grootvader in. Wie er een beetje geld in stopt, krijgt een jeugdige stem uit de richting van de pot te horen. "Dankjewel buitenlander. Als dank voor jouw goede gaven, kunnen we je vertellen dat de oppositie de verkiezingen gaat winnen."

Kidanga merkt trouwens niet zoveel van dat verbod. "Ik heb me dit jaar nog officieel laten registreren. Bovendien adverteer ik op de lokale radio." Een verzoek tot een foto slaat hij echter resoluut af.

Ook andere natuurgenezers hebben nauwelijks geprotesteerd tegen het verbod, want ze blijven gewoon stilletjes doorwerken. Aanbieders en afnemers zetten hun relaties in de illegaliteit voort.

Asteria (rechts) en haar vriendin Asia zitten op een internaat.

Veilig dankzij de hoge schoolmuur

Asteria (14) is een meisje van vaste gewoontes die voor haar van levensbelang zijn. Na het douchen smeert ze zich royaal in met zonnebrandcrème met een hoge beschermingsfactor. Nooit gaat ze de deur uit zonder haar breed gerande hoed. Asteria is een albino. Haar lichaam maakt geen pigment aan dat haar moet beschermen tegen de zon die bijna altijd schijnt in Tanzania.

De zon is echter niet haar enige dodelijke vijand. "Criminelen ontvoeren vooral albinokinderen, hakken ze in stukken en verkopen de ledematen voor veel geld", vertelt de scholiere. Ze zit in de zesde klas van de Mwereni-basisschool in het Noord-Tanzaniaanse stadje Moshi, aan de voet van de Kilimanjaro, Afrika's hoogste berg.

De Tanzaniaanse overheid heeft ouders geadviseerd hun albinokinderen naar weeshuizen te sturen om ze beter te kunnen beschermen. Maar een onderzoek van de mensenrechtenafdeling van de VN concludeerde dat de weeshuizen niet waren ingesteld op de grote toename van kinderen met speciale behoeften. Asteria's school lukt het wel albinoleerlingen een veiliger bestaan te bieden.

Ommuurde schoolcomplex
Damas Urengi, het schoolhoofd van de Mwereni-basisschool, bouwde slaapvertrekken voor tachtig kinderen van wie de helft albino en de andere helft blind is. De overheid betaalt nauwelijks mee aan de extra voorzieningen en Urengi doet in zijn vrije tijd aan fondsenwerving in binnen- en buitenland. "Albinokinderen zijn normale leerlingen die het prima doen op school. Ze presteren beter zodra ze zich veilig voelen binnen het ommuurde schoolcomplex."

"Ik voel me hier veilig want er staat een hoge muur om de school. Slechte mensen kunnen niet binnenkomen en 's nachts is er een bewaker om ons te beschermen", vertelt Asteria op de stoep voor haar klaslokaal. Naast haar zit haar klasgenote en beste vriendin Asia, ook een albino. Maar de meeste andere vrienden van Asteria zijn bruin. "Op school maakt het niet uit welke kleur je hebt. Albino's worden hier niet als bijzonder gezien, maar gewoon als leerlingen zoals alle anderen."

Dat was niet zo in haar dorp in het zuiden van Tanzania. Ze was er niet veilig voor criminelen die albino's ontvoeren en doden op verzoek van medicijnmannen. De dorpsgemeenschap zag haar als een rariteit. Kinderen scholden haar uit en volwassenen meden haar. Toen haar ouders van de Mwereni-school hoorden, besloten ze Asteria erheen te sturen voor haar eigen veiligheid. Tijdens de vakanties gaat ze naar huis.

Sterk
Ze is zelfverzekerd. Heel anders dan toen ze als een timide en angstig meisje een paar jaar geleden in Moshi arriveerde. Ze vindt school leuk en haar rapportcijfers zijn goed. "Ik trek me nu niks meer aan van scheldende kinderen of domme volwassenen die niet weten dat albino's gewone mensen zijn. Ik voel me sterk. Ik wil juriste worden en meehelpen om slechte mensen die albino's vermoorden in de gevangenis te stoppen."

Ze gelooft dat in de toekomst niet meer vreemd tegen albino's wordt aangekeken. "Tijdens maatschappijleer hebben we geleerd dat alle mensen gelijk zijn. We hebben allemaal rechten en plichten. Het is onze taak om onze ouders daarover te informeren, zodat ze begrijpen dat al dat bijgeloof op niets is gebaseerd."

Als ze teruggaat naar haar klas merkt ze op dat het frustrerendste aan albinisme haar slechte ogen zijn. Ze moet een bril dragen. Maar die heeft ze niet op. "Ik heb puistjes en dat is al erg. Met een bril zie ik er helemaal niet uit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden