Meer polemiek, op pad gaan en niet achter de fax aanhollen

Er tikt een tijdbom in de wandelgangen van de Hilversumse nieuwsradio. Eind vorig jaar kwamen de omroepbazen tot de conclusie dat, met het vertrek van Veronica uit het bestel en de aankondiging van een commerciële Veronica-nieuwszender, de publieke omroepen de krachten moesten bundelen. Het zogenaamde 'piekuren-plan' werd gelanceerd, dat pleit voor een gezamenlijke nieuwsredactie op Radio 1 bestaande uit redacteuren van verschillende omroepen die de actualiteiten op de meest beluisterde uren moeten verzorgen.

Het plan stuitte bij een aantal omroepen op grote weerstand. Met een gezamenlijke nieuwsredactie zou hun identiteit worden aangetast. Als er dan toch samengewerkt moet worden, dan liever met gelijkgestemden, zoals de Avro, KRO en NCRV al op een groot aantal punten doen. Onlangs dreigde dit AKN-machtsblok, samen met de Tros en EO, zelfs met juridische tegenacties mocht het plan, dat in uitgewerkte vorm volgende week vrijdag aan het dagelijks bestuur van de NOS wordt voorgelegd, doorgang vinden.

De afgelopen weken liep de spanning hoog op. AKN-coördinator Martin Veenendaal liet de beladen term 'gelijkschakeling' vallen. NOS-voorzitter Van der Louw, van het begin af aan voorstander van het piekuren-model, voelde zich 'diep gekrenkt' en Piet van Tellingen, geestelijk vader van het plan, was volgens het NOS-bedrijfsblad Spreekbuis 'emotioneel diep aangeslagen' door de tegenaanval. Maar wat vinden de radiomakers eigenlijk zelf van het piekuren-plan? De visie van Andrée van Es, groepsredacteur Radio 1 bij de VPRO.

Bestaat er eigenlijk zoiets als 'identiteitsgebonden nieuws'?

“Ik vrees dat het wel bestaat, maar de vraag is of dat je uitgangspunt moet zijn. Zelf vind ik dat je het in de eerste plaats moet hebben over kwaliteitsjournalistiek, en dan denk ik aan zaken als objectieve berichtgeving, betrouwbaarheid en hoor en wederhoor. Maar als je die vraag aan iemand van de EO of de KRO voorlegt, weet ik zeker dat je een heel ander antwoord krijgt. Die zegt waarschijnlijk, dat bestaat inderdaad. Er is katholiek nieuws en evangelisch nieuws. In die zin, dat de EO heel duidelijk claimt dat ze ook met hun actualiteiten-rubrieken missie willen bedrijven. Ik vind dat geen goede invalshoek. Iedereen die een journalistiek hart heeft kan daar nooit in meegaan, want dat heeft minder met journalistiek te maken dan met een godsdienstige opvatting.”

Sommigen vrezen dat er met een centrale redactie een verschraling in het nieuwsaanbod optreedt.

“Daar ben ik het niet mee eens. Ook binnen zo'n eventuele centrale redactie moet plaats zijn voor verschillende invalshoeken. Dat zie je bij de krant toch ook. Daar wordt het nieuws ook van verschillende kanten belicht. Naast de verslaggevers zijn er de columnisten en de opiniërende stukken. Die zitten lang niet altijd op één lijn. Natuurlijk ken ik ook de andere kant van die redenering. Ook de krantenwereld bestaat uit verschillende bladen die allemaal hun eigen inkleuring geven aan het nieuws. Maar ik denk dat Radio 1 daar op dit moment niet bij gebaat is. Met een centrale redactie kun je veel meer ordening aanbrengen in het nieuws, zodat je niet alleen hoeft te volgen, maar ook zelf meer actief op zoek kunt gaan.

Nu hebben de omroepen al hun energie nodig om domweg het nieuws te volgen. Er is weinig tijd voor achtergronden en research. Dat is gewoon niet op te brengen door al die verschillende actualiteitenrubriekjes. Een centrale nieuwsredactie zou betekenen dat je meer kunt investeren in mensen die op onderzoek uitgaan en minder terug hoeft te vallen op de standaard drie-minutenverslagjes. Dat is een andere opvatting over nieuws maken dan nu het geval is op Radio 1. En dat is niet bedoeld als verwijt aan de radiomakers. Dat heeft gewoon te maken met die versnippering binnen de radio.''

De VPRO is niet de eerste die in de rij staat als het gaat om samenwerken. Hoe staat uw eigen redactie er tegenover? “Sommigen vinden dat we het moeten doen, anderen zeggen: dat is absoluut mijn stiel niet. De meesten vinden het een goed idee, maar dat wil niet zeggen dat ze zelf staan te springen om als eerste erin te stappen. Wat dat betreft is het bij ons niet anders dan bij de andere omroepen. Toch heeft de VPRO vanaf het begin van haar bestaan altijd gezegd, dat er een nationale omroep moet komen en dat die verzuiling eigenlijk een armzalige ontwikkeling is.

Maar nu we zelf A-omroep zijn en een volwaardige plaats in het bestel hebben, is er huiver ontstaan, omdat we dagelijks zien dat samenwerking ook kan leiden tot wat wij de grijze eenheidsworst noemen. Dat risico bestaat natuurlijk. Maar niet meedoen, dat vind ik een veel te afzijdige opstelling. Het kan best zijn dat andere omroepen straks zeggen: de VPRO en nieuws? Dat kunnen ze niet, die doen alles veel te veel via een omweg. Maar we hebben weldegelijk een krachtige journalistieke opvatting. Onze programma's zijn geen praatje-plaatje, wat je bij de andere omroepen wel vaak ziet. We hebben veel kwaliteit in huis, dus waar zouden wij bang voor zijn? Je zult misschien niet in alles je zin krijgen, en dat zal soms best frustrerend zijn, maar je moet het daarom niet laten liggen.''

Wat vindt u van de besluitvorming van de afgelopen maanden?

“In de twee jaar dat ik hier nu zit zijn mijn ervaringen wat dat betreft schokkend. Je weet natuurlijk van de verzuiling en de machtige omroeporganisaties, maar hoe dat in praktijk uitpakt, hoe schadelijk dat kan zijn, dat begrijp je pas als je er zelf in zit. Die totale onuitwarbare kluwen van individuele belangen, machtsposities, ideologische gevechten. Maar ook het fenomeen van de organisatie als machtig instituut, los van wat nou je kleur of identiteit is. Het gaat vaak toch veel meer om: wij hebben met elkaar deze organisatie op poten gezet en dat willen we graag zo houden. Alles wat daar inbreuk op maakt wordt buiten de deur gehouden. In zekere zin een heel verwend gedrag.

Misschien is het niet helemaal eerlijk om de schuld alleen bij de omroepen te leggen. Die behoudzucht is altijd een samenspel tussen Hilversum en de politiek geweest. Wat ik jammer vind is, dat door die jarenlange besluiteloosheid, door het ontbreken van een duidelijke koers, de mensen een soort oestergedrag hebben ontwikkeld. Men trekt zich terug in zijn eigen programma en denkt: ik wil er niks over horen, ik maak mijn eigen programma en ik geloof het verder wel. En als er dan een besluit ligt is de houding: dat zal zo'n vaart wel niet lopen. Ik zit mijn tijd wel uit. Daaraan kun je zien hoe beschermd Hilversum altijd is geweest.

In die zin is de symbolische waarde van dit besluit ook zo groot. Het is voor het eerst dat er iets ligt dat echt de macht van de omroepverenigingen aantast. Dat toch een heel klein beetje aan die verzuiling knabbelt. Dat is even wennen. Daardoor krijg je reacties, zoals dat dreigen met juridische tegenstappen en 'we gaan de Ikon bewerken'. Zo van: dat zullen we wel eens eventjes terugdraaien. Wat ik niet hoop, want dat zou dan de derde switch worden in een paar weken tijd. Voor de medewerkers is dat natuurlijk funest. Op die manier kweek je een onderstroom van mensen die totaal gedemotiveerd raken.''

Er wordt wel gefluisterd dat het plan een verkapte bezuinigingsronde is.

“Het rare is dat er op dit moment alleen schattingen zijn over hoeveel de omroepen uitgeven aan Radio 1. Er is dus weinig vergelijkingsmateriaal. De omroepen willen zelf geen cijfers bekend maken. Maar een simpele rekensom leert dat twee uur nieuws per week, althans bij de VPRO, een miljoen gulden per jaar kost. Als je daar 42 blokken van maakt, zoals ze van plan zijn, dan zou dat 42 miljoen gulden moeten kosten. Ik weet wel dat het niet helemaal zo werkt. Juist door die overlapping en versnippering kom je altijd lager uit. Maar als je ziet dat er nu in de begroting een bedrag van 22 miljoen gulden staat voor de centrale nieuwsredactie van negentig mensen, nou dan heb je toch mooi 20 miljoen bespaard. En dan vind ik het wel heel brutaal om te zeggen: en als je meer uitgeeft dan 22 miljoen, dan gaat dat van jullie eigen budget voor de daluren af, zoals nu wordt gedaan. Flauwekul natuurlijk.

Dat er met dit plan ook mensen buiten de boot zullen vallen is duidelijk. Natuurlijk is deze hele reorganisatie voor een deel ook ingegeven door de gedachte: het moet toch goedkoper, efficiënter kunnen. Dat proces kun je niet ontkennen. Daarom zul je er bij de onderhandelingen ook bovenop moet zitten. Er moet in het nieuwe plan voldoende ruimte zijn voor research, voor die verdieping, voor specialisatie, voor cultuur, voor geestelijk leven. Onze vertegenwoordigers in het NOS-bestuur zullen daarop moeten hameren. Ook de Nederlandse Vereniging van Journalisten heeft daarin een belangrijke taak.''

Wat vindt u van de rol van de NVJ tot nu toe?

“De NVJ vereenzelvigt zich naar mijn idee te veel met het werkgeversstandpunt. Als zij eisen dat het vóór 1 september rond moet zijn, dan zegt de NVJ: het moet nou eenmaal, dus we werken wel even mee. Een hele rare reactie. Dat hoeven ze helemaal niet te doen. Het feit dat je de opvatting over een centrale nieuwsredactie deelt, betekent nog niet dat je je vakbondspositie hoeft op te geven. In het bedrijfsleven gaat dat wel anders. Zelfs bij een willekeurige overheidsinstelling zit de vakbond daar meteen bovenop. Ook daaraan kun je zien dat ze dat in Hilversum absoluut niet gewend zijn. Men denkt niet in werkgevers-werknemers termen. De NVJ zal veel hardere garanties moeten afdwingen, zoals de uiteindelijke omvang van het aantal arbeidsplaatsen. Puur vakbondsmatig, dat is wat de leden van je verwachten.”

Hoe ziet voor u de ideale Radio 1-nieuwszender er uit? “Een zender met een hele sterke nieuwsredactie. Ik zou graag de buitenlandverslaggeving uitbreiden, de eigen mensen meer op pad sturen, zodat je niet altijd de bekende kruisgesprekjes krijgt over de telefoon. Meer eigen nieuws vergaren, onder andere door een sterke researchafdeling. Minder volgen wat er op het ANP staat, minder achter de fax aanhollen. Er zou een mooie en stevige relatie moeten bestaan tussen de actualiteiten op de piekuren en de achtergronden in de daluren.

De zender mag wat mij betreft een hoog polemisch karakter hebben. Niet alleen nieuws melden, maar het ook op andere niveau's interpreteren, door polemiek, door columns, die hele laag daarboven. Voor mij hoeft niet alles in formats en vaste uurtjes te worden vastgelegd. Ik zou graag een spannende opzet maken waardoor de luisteraar verrast kan worden. Daar heb je fantasie voor nodig, geld, goede journalisten en een bepaalde mate van individuele vrijheid voor de programmamakers.

Laat een presentator maar eens over de schreef gaan. Laat het gesprek een onverwachte wending nemen. Sta niet toe dat er alleen vragen worden gesteld die op het papiertje staan. Als je de boel toch gaat omgooien, geef jezelf dan de ruimte om er ook echt een kwaliteitszender van te maken. Je moet de behoefte aan serieus nieuws op de radio niet onderschatten. Het is de taak van de publieke omroep om daaraan tegemoet te komen. Ik vind dat je de luisteraars als volwassen individuen moet benaderen, je moet ze niet verkleuteren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden