Méér Europa, daar is echt alle reden voor

Terugkeer naar voor 1958, de tijd voor de EU, is een waanidee, vindt Herman Van R0mpuy. De EU-lidstaten redden het niet alleen, zoveel vraagstukken komen er op hen af.

HERMAN VAN ROMPUY en VOORMALIG VOORZITTER VAN DE EUROPESE RAAD

De Europese Unie staat voor dezelfde uitdagingen als de natiestaten. Alleen is de unie beter bewapend om die het hoofd te bieden. Ik pleit daarom voor een Europa van de noodzaak. Dat wekt niet noodzakelijk enthousiasme maar nationale politieken doen daar evenmin beroep op. Maar tegelijk pleit ik voor een Europa van de bescherming omdat dat gevoel precies vandaag ontbreekt. Nogmaals: natiestaten staan voor dezelfde opgave.

De economie is niet alles en niet alles is economisch. Gelukkig maar. Toch is onze structurele groei, ons economisch potentieel van 1 procent te laag. Hiermee kunnen we onze sociale stelsels niet overeind houden. We dreigen zo weg te glijden in de 'seculaire stagnatie'. In zo'n wereld is het sparen groter dan het investeren. Een onderschatte factor daarbij is de demografie. Een ouder wordende bevolking doet meer aan voorzorgssparen en neemt minder risico. Dat investeringsdeficit heeft ook andere oorzaken. Wie onvoldoende investeert innoveert minder, wordt minder competitief. Dat verschijnsel dateert reeds van vóór de bankencrisis. Daarna is men nog terughoudender geworden omdat de private schulden in veel landen zelfs hoger zijn dan de publieke schulden.

Er doet doet zich een paradox voor. De bevolking veroudert maar tegelijk neemt ze in sommige landen toe. Niet in Nederland. Migratie verklaart deze paradox. België kent daardoor de hoogste bevolkingsgroei (38 procent tot 2060). Hetzelfde fenomeen doet zich voor in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, die Duitsland zullen voorbijsteken als volkrijkste land. De netto cumulatieve immigratie voor de EU tot 2060 kan oplopen tot 55 miljoen of 10 procent van de populatie zodat de globale bevolking zou aangroeien van 507 tot 523 miljoen, volgens de Europese Commissie. We zullen dus globaal meer moeten uitgeven in gevolge van de vergrijzing in de vorm van pensioenen, gezondheidszorg en voorzieningen voor ouderen. Maar we zullen ook meer moeten investeren in onderwijs en kinderopvang.

Reden te meer om meer economische groei te hebben. Meer mensen kunnen voor meer groei zorgen maar ook de productiviteit zal overal omhoog moeten. Willen we ons Bruto Binnenlands Product (bbp) opkrikken, dan zullen we in Europa onze schaal moeten gebruiken. Een echte Energie unie worden, een 'digital single market', een open innovatieruimte. Onze 'eenheidsmarkt' is niet één maar te gefragmenteerd! De Amerikanen en de Chinezen doen het met enkele telecombedrijven en wij zitten nog in het stadium van de national champions!

We lopen op tal van domeinen achter. Wie denkt dat je met een stand alone die problemen aankan, weet echt niet hoe de nieuwe wereld eruitziet. Een terugkeer naar voor 1958, voor de EU, is een waanidee.

Zo hangt alles met alles samen. Economie, demografie en migratie. Maar dat is niet voldoende. We moeten naar een eco-sociale markteconomie of liever: we zijn al op weg naar een koolstofarme economie. Het is een zaak van overleven, ook al is de unie vandaag maar verantwoordelijk voor één tiende van de werelduitstoot. Door het ambitieuze Europese beleid hebben we grote vorderingen gemaakt inzake broeikasgassen en overtreffen we zelfs onze doelstellingen. In de COP21-conferentie eerstdaags in Parijs spreekt de unie eindelijk met één stem!

'Meer Europa' is dus niet zomaar een kreet van euro-ideologen. Het is een noodzaak. Maar om daaraan te wennen moet het beeld van Europa veranderen. Tot nog toe was het vooral een space en te weinig een thuis, een place. Het eerste is de unie van de opening van grenzen en van kansen. Zeker een handelsnatie als Nederland heeft hier enorm voordeel uit gehaald. Vlaanderen evenzeer.

Maar veelal waren vooral zakenlieden, wetenschappers, studenten, toeristen zich hiervan ten volle bewust. De 'movers'. De thuisblijvers vonden in Europa veel minder een thuis.

Elke overheid moet beschermen. Tegen onveiligheid, terrorisme, werkloosheid, illegale immigratie, financiële speculatie, fiscale oneerlijkheid, te grote ongelijkheden, tegen een arme oude dag. We hebben een sociale rechtsstaat nodig op Europese schaal. Natuurlijk ligt de grootste taak op de schouders van de nationale staten. Tenslotte beheren zij 50 pct van hun bbp onder de vorm van overheidsuitgaven tegenover een schamel Europees budget van 1 pct van het Europese bbp.

Maar Europa beschermt te weinig, althans in de perceptie. Dat zal niet gebeuren door de Schengenzone af te schaffen. 28 muren en prikkeldraden zullen alleen aanleiding geven tot spanningen en grensincidenten onder landen. Er is ooit voor minder oorlog gevoerd. Zonder de unie was er in de Balkan misschien reeds weer oorlog geweest! We moeten wel Schengen veel beter doen werken. Maar zolang Turkije niet meewerkt en er geen vrede in Syrië is, blijft de vluchtelingencrisis voortslepen.

Europa mag nooit vergeten dat het een continent van waarden is. Het realisme in deze oorlogsvluchtelingentijd mag de menselijkheid niet in de weg staan. Elke waarachtige vluchteling is een mens. Tegelijk zijn wij ook het vaderland van de politieke democratie, van de rechtsstaat, van de mensenrechten, van de vrede, van de gelijkheid tusen man en vrouw, van de nietdiscriminatie? Dat is de basis van onze beschaving.

We kunnen vele culturen binnen onze grenzen herbergen. Er is echter maar plaats voor één beschaving gebaseerd op die grote publieke waarden. Het is de basis van samen-leven en van integratie.

Europa kan dichter bij de burgers komen als men ook ophoudt er een karikatuur van te maken. 'Brussel' als anonieme moloch bestaat niet. Alle grote en zelfs de meeste kleine beslissingen worden unaniem genomen door de lidstaten. We kunnen daarna toch moeilijk tegen onszelf zijn. Bovendien heeft de unie een dubbele democratische legitimiteit. Elke nationale regering moet zich verantwoorden over zijn deelname aan Europese beslissingen voor zijn eigen nationaal parlement.

Europese thema's zijn ook thema's geworden binnenlands. De europeanisering van de nationale politiek! En de Europese Commissie wordt gecontroleerd door een rechtstreeks verkozen Europees Parlement. De raad van lidstaten en het Parlement delen de wetgevende macht. Sommigen beweren dat met deze dubbele legitimiteit de unie overgemocratiseerd is! Maar ook hier is de perceptie soms anders en dan moeten daar oplossingen voor gezorgd worden.

De unie moet zich ook eindelijk gedragen als een regionale en globale actor. Zo deden wij te lang of we niets te maken hadden met de oorlog in Syrië tot vluchtelingen en daarna terrorisme ons anders deden denken. We zijn zo met onszelf bezig dat we dreigen onszelf te verliezen. Visie gevraagd!

Dit is een verkorte weergave van de Rechtsstaatlezing die Herman Van Rompuy vanavond houdt in de Nacht van de Rechtsstaat in Felix Meritis, Amsterdam. Kaarten zijn verkrijgbaar via www.nachtvanderechtsstaat.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden