Meer dan verdacht

Tabaksproducenten die zeggen te strijden tegen de zwarte handel in hun rookwaar worden ervan verdacht die zwarte handel zelf te organiseren. Voor de Belg Luk Joossens is het meer dan een verdenking; hij wéét dat de industrie smokkelt. Het vierde en laatste deel van de reeks over tabakssmokkel.

Geen zweem van twijfel bij Luk Joossens: de tabaksindustrie zit tot over de oren in de smokkel. De fabrikanten zelf organiseren de gigantische zwarte verkoop van sigaretten, waarover ze bij overheden zo graag klagen. ,,Ik heb inmiddels zo veel documenten gezien over illegale praktijken van de industrie. Voor mij is het een uitgemaakte zaak.''

Zachte stem, warrig baardje, bedachtzaam, bescheiden en als geen ander ingevoerd in het grauwe smokkelcircuit van de tabakssector. In zijn met dossiers volgepakte Brusselse werkkamer proeft dr. Luk Joossens de zoete smaak van het gelijk. Drie jaar geleden beschreef hij in een rapport hoe de Amerikaans-Japanse tabaksproducent R. J. Reynolds (o.a. Camel) stelselmatig het in Spanje populaire merk Winston naar Zuid-Europa smokkelde.

In New York staan R. J. Reynolds en andere fabrikanten nu voor de rechter in een zaak die de Europese Unie tegen de industrie aanspande. In de aanklacht wordt de Europa-route van R. J. Reynolds uitvoerig gereconstrueerd: Reynolds produceerde Winston in de eigen fabrieken in Winston-Salem, Noord-Carolina. Per schip werden containers vol naar Panama gestuurd. Van daaruit ging het per schip naar Rotterdam. De bestemming op de ladingpapieren was Oost-Europa, zodat er vrijstelling was van accijnsheffing. De vrachtwagens reden naar Joegoslavië, maar keerden vervolgens met de sigaretten onder een deklading terug naar de Europese Unie. Spanje was doorgaans de afzetmarkt. Spanjaarden zijn gek op Winston. Uit de documenten die de EU in New York heeft gedeponeerd blijkt dat R. J. Reynolds zelfs speciale verpakkingen ontwikkelde voor de smokkel, om de sigaretten beter te beschermen tegen de ruwe behandeling tijdens het langdurige transport. Op de pakjes Winston stonden Amerikaanse gezondheidswaarschuwingen. Zo wisten de Spanjaarden dat de sigaretten waren geproduceerd in de VS. ,,Die zagen de waarschuwing in feite als een kwaliteitslabel'', zegt Joossens.

Tabakssmokkel is buitengewoon lucratief. Een container met tien miljoen sigaretten kost af-fabriek pakweg 200 000 dollar (226 000 euro). De fiscale waarde aan accijnzen, invoerrechten en btw van zo'n partij ligt in EU-landen rond de 1.5 miljoen dollar (1.7 miljoen euro). Op de zwarte markt liggen de winsten voor het opscheppen.

Rotterdam is allang niet meer de belangrijkste doorvoerhaven voor illegale tabak, zegt Joossens. Ook Antwerpen, de opvolger van Rotterdam, is zijn toppositie weer kwijt. Hamburg leidt inmiddels als het om tabak gaat. ,,De routes veranderen steeds. Als het ze te heet wordt, kiezen ze een andere haven.'' Hetzelfde gebeurde op Aruba, waar het landsbestuur onder druk van internationale bezorgdheid over corruptie en witwaspraktijken, besloot tot drastische maatregelen. Joossens: ,,De tactiek is altijd dezelfde. Ze werken met heel veel tussenpersonen, zodat de traceerbaarheid vrijwel nul is. Het is bijna onmogelijk te achterhalen wie uiteindelijk de opdrachtgever is. Tenzij je natuurlijk onthullende documenten vindt.''

Aanwijzingen dat de industrie vuile handen heeft doken eerder op in twee zaken tegen (ex-)medewerkers van sigarettenproducenten. In Hongkong werd een voormalige functionaris van British American Tobacco (Barclay) veroordeeld voor zijn rol in een smokkeloperatie naar China. In 1998 liep een Canadees filiaal van R. J. Reynolds aan tegen een boete van vijftien miljoen dollar (17 miljoen euro) wegens medeplichtigheid aan sigarettensmokkel.

Wat Joossens heeft verbijsterd is dat uit de documenten, zoals die op Aruba, blijkt dat de tabaksindustrie zelfs de eindbestemming van de tabaksproducten controleerde. ,,Die end-market-controle is van belang, want je moet als producent zorgen dat er voor de rokers een constante aanvoer is, wil de afzet van je merk gegarandeerd zijn. Bij een ongecontroleerde aanvoer komt namelijk de legale markt in het gedrang. Het mag natuurlijk niet zo zijn dat de legale verkoop gaat lijden onder de omzet aan gesmokkelde sigaretten. Ze moeten daarom weten hoe en voor welke prijs de sigaretten worden verkocht.''

De Brusselse consultant vindt dat het internationaal recht tekortschiet: ,,Het systeem staat tabaksmultinationals toe sigaretten legaal te verkopen aan dubieuze tussenpersonen. Achteraf zeggen ze dat zij er niets aan kunnen doen dat hun producten op de zwarte markt belanden. Zo ontlopen de fabrikanten hun verantwoordelijkheid. Er moet een sluitend controlesysteem komen waarmee de tabaksbedrijven worden gedwongen aan te tonen dat hun producten uiteindelijk legaal bij de gebruikers terechtkomen. Bij de internationale wapenhandel bestaat zo'n systeem en het werkt.'' De WHO onderhandelt inmiddels met de lidstaten over de bestrijding van tabakssmokkel.

Maar eerst zal nog juridisch moeten worden hard gemaakt dat de industrie medeplichtig is. Joossens is optimistisch over de haalbaarheid van de Europese rechtszaak tegen de Amerikaanse tabaksindustrie. Hij heeft gesmuld van de 200 pagina's dikke aanklacht van de EU. Europa eist een scheepscontainer vol geld van de fabrikanten ter compensatie van verloren accijnsinkomsten. ,,Het is een krachtig dossier. De industrie is nerveus over deze zaak. Hier kunnen topmensen uit de tabakssector in de bak komen. Het gaat over een gigantische som geld. Door deze zaak is de verantwoordelijkheid, die vroeger bij de smokkelende roker werd gelegd, ineens bij de industrie komen te liggen.''

De fabrikanten maakten zich grote zorgen over de invloed van Joossens op het Europese beleid. Joossens adviseerde tot 1995 de Europese Commissie op het gebied van tabaksbeleid en is ook adviseur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

Enkele jaren geleden werd Joossens benaderd door een consultant van de industrie. Ten tijde van het interview met Joossens valt er niet veel meer te melden over het gesprek dan dat het vriendelijk, informatief en aftastend was. Maar sindsdien zijn op internet twee interne bedrijfsdocumenten gevonden, waaruit blijkt dat de consultant destijds het mandaat had Joossens om te kopen.

De documenten zijn geschreven door een medewerker van een Europees inlichtingenbureau dat in de jaren tachtig door de tabaksindustrie werd opgezet om de antirokenbeweging in de gaten te houden. Uit de stukken blijkt dat de Europese tabaksindustrie jaarlijks een vermogen beschikbaar stelde aan het bureau. Met dat geld konden wetenschappers worden 'gekocht', kon informatie worden vergaard met het doel de antirokenbeweging in diskrediet te brengen en werden dure etentjes en uitstapjes georganiseerd voor politici.

Er was bovendien geld voor directe omkoping. In het document schrijft de medewerker: ,,Bij mijn ontmoeting heb ik met hem (Joossens, red.) besproken hoe we zijn aanvallen op de Europese tabaksproducenten kunnen temperen. Ik had de bevoegdheid gekregen met Joossens te overleggen over de benodigde incentive (financiële prikkel, red.).''

Joossens, na lezing van de documenten: ,,Er is mij tijdens dat gesprek in 1990 niets aangeboden. Jammer eigenlijk, want nu weet ik nog niet wat ik waard zou zijn.''

De omvang van de wereldwijde tabakssmokkel wordt schromelijk onderschat, zegt Joossens. De Wereldbank denkt dat er jaarlijks 355 miljard sigaretten verdwijnen in de zwarte handel. ,,Het is veel meer'', aldus Joossens. ,,Als je nagaat dat in bijvoorbeeld Mali driekwart van de tabaksomzet afkomstig is van smokkel en in Iran twee derde.''

De industrie kan volgens hem niet langer onschuld en onwetendheid veinzen. ,,Een derde van de wereldexport aan sigaretten verdwijnt in het illegale circuit. Gezien de enorme omvang is potsierlijk dat de industrie volhoudt van niets te weten. Het is zoiets als de Britse admiraal Nelson die tijdens de Slag bij Kopenhagen in 1801 de telescoop voor zijn blinde oog hield en zei: I really don't see the signal.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden