Meer dan een sprookje

Het 700-jarige kasteel en de zelfstandigheid. Daar draait alles om in Rozendaal. Nederlands kleinste landgemeente houdt dapper stand.

ROZENDAAL - Watervallen ruisen. Grint knispert. Tussen groen en rood lenteblad rijst kasteel Rosendael op met zijn markante dikke middeleeuwse toren. Constantijn Huygens, in 1678 te gast, dichtte bij het afscheid: 'Vaert wel dan schoon verblijf, groen Hemeltjen op aerd.' Sindsdien lijkt er maar weinig veranderd. Alleen de kasteelbewoning en het adellijke dorpsbestuur van baron op baron is geschiedenis. Maar de zelfstandigheid van de gemeente Rozendaal, die bleef.

Zo kan het gebeuren dat op de heuvels bij Arnhem 1492 dorpelingen worden bestuurd door negen gemeenteraadsleden, een burgemeester en twee deeltijdwethouders; gesteund door elf ambtenaren. Het Gelderse kasteeldorp viert dezer dagen met het 700-jarig kasteeljubileum tevens de betovering van een zelfstandig Rozendaal. Altijd is debat over opheffing van Nederlands kleinste landgemeente in de kiem gesmoord. Rozendaal houdt stand.

Jan Kramer (84) was een 25-jarige Arnhemmer toen hij kennismaakte met de wondere wereld van Rozendaal. Hij fietste er in 1955 met zijn vrouw en zag reclameborden voor een nieuwe wijk. Het waren de jaren van woningnood. Hier was vrije vestiging. De koop was snel gesloten. "Pas daarna kreeg ik in de gaten waar we gingen wonen", zegt hij in zijn appartement in buurdorp Velp waaraan Rozendaal inmiddels is vastgegroeid. "Wij kwamen in een feodale wereld."

Het centrum van deze feodale wereld is kasteel Rosendael, waarvan het oudste fundament uit 1314 onder de kasteelvijver ligt. De 'Heerlijkheid Rosendael' bestreek ooit grote gebieden op de Veluwe. Oudere Rozendalers spreken met vertedering over de baron en barones. "Het bijzondere is dat het dorp zich richt op het kasteel en het kasteel zich op het dorp", zegt Jorien Jas, conservator van de stichting Geldersch Landschap & Kasteelen aan wie Rosendael in 1977 werd nagelaten.

Op Rozendaal (zoals echte Rozendalers zeggen), sinds 1818 een gemeente, leverden de families Torck en Van Pallandt steevast een baron als burgemeester. Het kasteel deed aanvankelijk dienst als het gemeentehuis. Inwoners op Rozendaal waren óf adellijke families óf hun personeel. De laatste kasteelheer, Willem Frederik Torck - 'Willy' - baron Van Pallandt (1892-1977) werd geen burgemeester, maar de lijsttrekker namens de Belangen Gemeenschap Rozendaal (BGR).

Boeken vol granaatscherven

Na de Tweede Wereldoorlog deden de Van Pallandts wat de andere adel al jaren eerder had gedaan. Bezittingen, vooral grond, werden stukje bij beetje verkocht. Onderhoud werd te prijzig. In april 1945 had een bom het kasteel getroffen. Willy van Pallandt trok zich terug in de noordvleugel. Het kasteel diende even als pension en kasteleninstituut. Toch trad het verval in. Conservator Jas: "De familiebibliotheek was in rampzalige staat. Het regende naar binnen. In sommige boeken zaten granaatscherven."

Nieuwe woningen moesten Rozendaal een toekomst geven. En inkomsten. In 1954 waren in het dorp de eerste raadsverkiezingen. Gezagsgetrouwe Rozendalers beleefden een strijd tussen de 'natte' en 'droge' partij. De drogen eisten waterleiding. De natten waren tevreden met de zeven dorpspompen. "Wij waren een invasie van nieuwkomers", herinnert Kramer zich 1956. "De bevolking groeide ineens van 400 naar 800 inwoners. Er werd gebouwd uit angst voor opheffing."

Kramer richtte in 1958 de BGR mede op: "Daarvoor bestond noodzaak. Een strijdbare linkse PvdA'er die in Rozendaal kwam wonen, wilde een einde aan het feodale tijdperk. De BGR wilde de polarisatie tussen oude en nieuwe inwoners voorkomen." Kramer werd fractievoorzitter en wandelde elke week naar het kasteel om met Willy van Pallandt, die wethouder werd, op de veranda te overleggen. "Hoe moet het nou verder met het kasteel, vroeg die zich af."

De gemeentepolitiek was destijds een belangrijke bijzaak. Burgemeester en wethouders hadden de tijd hun aandacht ook aan andere zaken te wijden. Van Pallandt zei niet zoveel in de raad, herinnert Kramer. "De familie Van Pallandt heeft veel gedaan voor de sociale cohesie in Rozendaal", vertelt Jas. "Ze richtten verenigingen op. De golfclub. De konijnenfokvereniging. De Rozendaalsche Kapel. Vooral het sociale aspect moet je niet over het hoofd zien."

In 1965 wilde het Rijk een einde maken aan de curieuze gemeente. De beide baronnen in het college van b. en w. van Rozendaal - burgemeester d'Yvoy en Van Pallandt - togen naar minister Toxopeus (VVD) van binnenlandse zaken en boden met gevoel voor dramatiek en historie een 'smeekschrift der edelen' aan. Met de val van het kabinet-Marijnen viel het opheffingsplan.

Na het overlijden van Willy van Pallandt in 1977 verbrokkelde de band tussen dorp en adel. In 1978 kwam aan de traditie van adellijke bestuurders een einde toen burgemeester Flugi van Aspermont-d'Hangest barones d'Yvoy van Mijdrecht wegging, de derde d'Yvoy sinds 1934. Rozendaal dreigde in de jaren tachtig zijn zelfstandigheid te verliezen. Kramer toog met een delegatie naar staatssecretaris Dieuwke De Graaff-Nauta (CDA).

Naast financiële degelijkheid en goed bestuur, nog altijd twee klassieke argumenten om Rozendaal te behouden, gaf Kramer haar één 'niet afgezaagd argument': "Het is gewoon leuk deze gemeente te houden. Ze antwoordde: dan zetten we Rozendaal maar bij het Nationaal Openluchtmuseum neer. In Gelderland verdween de interesse voor opheffing. Maar steeds wanneer een burgemeester vertrekt, duikt de vraag weer op."

Rozendaals huidige burgemeester, Jan Hendrik Klein Molekamp (VVD), blijft nog wel even. Het oud-Tweede Kamerlid kijkt vanuit zijn werkkamer uit op het kasteel. Een herindeling is volgens hem geen oplossing. Het dorp, ingesnoerd door de Veluwe, is oninteressant voor buurgemeenten. "Er is geen financieel voordeel. Rozendaal ligt niet aan interessante uitbreidingslocaties voor Rheden of Arnhem. Rozendaal is geen bedreiging."

Zelfstandigheid leeft bij de bevolking, vertelt hij. "Rozendaal is trots op Rozendaal." Gebleven is het gemeenschapsgevoel, ook onder nieuwkomers. Het kasteel en het verenigingsleven uit de adellijke tijd zijn erg sfeerbepalend. "Zo groeit De Schutterij nu uit tot de ontmoetingsplek voor dertigers en veertigers. Zij ontmoeten elkaar ook op de Dorpsschool."

De basisschool is in deze eensgezinde gemeente echter een splijtzwam geworden. Jaren is over een nieuwe locatie gesteggeld. Rozendaal kent weinig open plekken. Bouwen op de Veluwe is taboe. Het werd een gecompliceerd proces. Vlak voor de verkiezingen op 19 maart bereikte deze kwestie het kookpunt. De twee coalitiepartijen kozen elk een eigen voorkeursplek. De BGR viste achter het net. Deze keer gaf de oppositiepartij de doorslag. Een novum.

Veertig jaar was deze dorpsdemocratie wat kunstmatig. "De PvdA vond in 1970 geen kandidaten en trok zich terug", vertelt Kramer. "Alleen de BGR-lijst bleef over. Die is automatisch gekozen. Zonder verkiezingen. Een aantal inwoners wilde meer democratie: zij hadden een voorkeurstem willen uitbrengen. Rosendael'74 werd opgericht en deed in 1974 mee. PAK is opgericht door PPR-mensen. Maar tot polarisatie leidde het niet."

Rumoerige schoolstrijd

De eensgezindheid die Rozendaals politiek kenmerkt, kreeg bij de laatste verkiezingen een opdoffer. De schoolkwestie had voor- en tegenstanders geschapen. Tijdens de campagne klonken woorden als 'leugens' en 'smaad'. Raadsleden schrokken van zichzelf. "Tot vier, vijf jaar geleden was de sfeer in de raad anders", verzucht Kramer. "Het zal de tijdgeest wel zijn. Op de nieuwe wijk Kapellenberg wonen veel nieuwe, jongere mensen."

Met schokjes belandt de dorpspolitiek in moderne tijden. Het schooldebat zorgde de afgelopen jaren voor on-Rozendaals volle tribunes. De BGR voerde campagne met een bijenlogo om Rozendaal 'Bij-Een' te houden. De partij bleef de grootste. Het mocht niet baten: de partij levert voor het eerst in een halve eeuw geen wethouder.

BGR-erelid Kramer waarschuwt: "Iedereen moet goed inzien dat, wil je zelfstandigheid behouden, je zo min mogelijk rumoer moet hebben. Het moet leuk blijven. De raadsleden moeten werken aan een goede sfeer." Die boodschap zegt de nieuwe coalitie van R'74 en PAK in de oren te knopen. De schrik van de felle verkiezingstaal en -trucs, elders zo normaal, is groot.

Burgemeester Klein Molekamp denkt dat de gemoederen nu zullen bedaren. Na acht jaar is er duidelijkheid over de schoollocatie. Maar hij zal nog tijden aan de kwestie worden herinnerd. Ook na zijn pensioen zal hij op Rozendaal blijven wonen. Hij kocht daarom een woning. Rozendaal verkocht de ambtswoning. De opbrengst is alvast gereserveerd voor de ambtswoning van een opvolger.

Rozendaal wil immers graag een sprookje blijven dat werkelijkheid is. Heel het dorp herinnert aan het kasteelleven, zoals het monumentale Torckschooltje en de protestantse kerk waar de dichter-schrijver Willem Barnard predikant was. Nu het kasteelleven weg is, leeft Rozendaal via de politiek. De tijd zal leren of de politieke sfeer adellijk blijft: zuinig, hoffelijk en dienstbaar.

Als gemeente hoort Rozendaal bij het cultuurhistorisch kasteelensemble, beaamt Jas. Niet alleen het kasteel is weerbarstig in z'n overlevingslust, de gemeente ook. De erfgoedstichting wil de Rozendaler meer bij het kasteel betrekken. Er zijn nog zoveel herstelprojecten. Fondswerving is nodig. En veel kasteelvrijwilligers komen uit andere plaatsen. Oudere Rozendalers zouden kunnen vertellen over de adellijke tijden. Over het schaatsen op de kasteelvijver en de tafel met hapjes die de barones dan liet neerzetten.

Na de erfenisafhandeling steggelden de gemeente en de erfgoedstichting over de toegankelijkheid van Rosendael. Die is nu geregeld. Klein Molekamp vist uit zijn portemonnee een felgeel entreepasje. Elke Rozendaler heeft vrij toegang. Kramer verspeelde zijn recht. Rozendaal mist appartementen. Hij verhuisde over de Ringallee naar Velp en verdween in de anonimiteit van de gemeente Rheden. Elke keer dat Kramer terugkeert in Rozendaal, enkele straten verder, komt hij in een warm bad.

Rozendalers kennen elkaar. Zonder bemoeizucht. Een onzichtbaar verschil. Zonder zelfstandigheid zou Rozendaal een stukje Velp worden, is de angst. De dorpspolitici voelen zich dus aan hun stand verplicht de zaakjes financieel en bestuurlijk in orde te houden. Het meeste werk is aan de gemeente Rheden uitbesteed. Kramer vindt: "De gemeente Rozendaal moet je behouden. Je breekt het kasteel toch ook niet af als het onderhoud duur wordt?"

Rozendaal (1492 inwoners) is een kasteelgemeente op de Veluwezoom. Kasteel Rosendael dateert van 1314. Het werd aanvankelijk bewoond door de hertogen van Gelre. Een bloeiperiode waren de zeventiende en achttiende eeuw toen het kasteelpark werd ingericht. De theekoepel, de schelpengalerij en het waterkunstwerk 'De Bedriegertjes' zijn internationaal befaamd. Het kasteel is zevenhonderd jaar permanent bewoond geweest, generaties lang door de families Torck en Van Pallandt.

Rozendaal

Rozendaal is bekend van verkiezingsuitslagenavonden. Het dorp telt één stembus, waardoor Rozendaal snel is met de uitslag. De opkomst is steeds hoog. Rozendaal is door zijn kleine omvang vatbaar voor statistische uitschieters en voorbarige conclusies. Al is dit Nederlands rijkste gemeente volgens het CBS, extreme rijkdom tref je er niet. Op Rozendaal woont veel hoger kader bij overheden en bedrijven, vooral van AkzoNobel.

Rozendaal is een populaire trouw- en rouwgemeente vanwege het kasteel en het kasteelkerkhof. In het dorp zijn twee scholen (basisschool en lyceum), een medische kliniek en een hospice. Winkels en kroegen ontbreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden