'Meer begrip door zaken complexer te maken'

Denken over de rol van de techniek in onze samenleving doen velen. Universiteiten zoals die van de TU in Enschede hebben er hele vakgroepen voor ingericht. Dr. Annemarie Mol (1958) gaat daar als bijzonder hoogleraar vanwege de humanistische stichting Socrates 'politieke filosofie' doceren, waarbij ze zich vooral richt op de 'normatieve en politieke dimensie van technieken'. “De auto”, zegt ze tijdens een gesprek, “is niet voor zeven of acht personen ontworpen, en dat heeft een reden.”

“Moet de filosofie zo'n plek ambiëren? Traditionele ethische teksten doen alsof ze spreken vanaf een plaats waar het oordeel ertoe doet, alsof ze rechter zijn.”

Een ethische uitspraak, een uitspraak die zegt hoe het hoort, is op z'n plaats in een ouder-kind-verhouding, bij de rechtbank en soms bij artsen. Niet dat filosofen neutraal moeten zijn. Maar hun teksten - en dus ook de hare - bevatten door hun woordkeuze en hun vragen al een overdonderende hoeveelheid waarde-uitspraken, en wie zit dan nog te wachten op een mening “die noch effectief, noch origineel is?”

Haar wetenschappelijke houding ten aanzien van de techniek is een andere dan de gangbare. Ze bezingt niet de lofzang ervan zoals de rationalisten, en ze verkettert haar niet zoals de romantici. Techniek is voor haar noch een ikoon van de vooruitgang, noch een symbool van een onmenselijke moderniteit, maar een complex en fragiel systeem, dat minutieus ontleed moet worden om er te werking van te kunnen doorgronden.

Implicaties We weten allemaal wat een auto is, maar welke implicaties zijn ermee verbonden? Bijvoorbeeld dat het succes van de auto staat of valt bij de gratie van het wegennet en een infrastructuur van benzinestations en monteurs, en dat een auto behalve een vervoersmiddel, ook een manier is om privé en publiek (de trein) te onderscheiden. Of dat de standaardauto wordt gemaakt voor vier personen en dus fungeert als stabilisator van het westerse kerngezin.

“In Kameroen is het meest gangbare vervoersmiddel het Toyota-busje voor twaalf personen, iets tussen bus en taxi in en met een heel andere sociale functie dan onze personenauto. Bij ons zet men nu vergelijkbare taxibusjes in voor het vervoer van ouderen en gehandicapten, maar door het tijdverlies - weer een andere sociale factor - dat ze met zich meebrengen, werken ze hier lang zo goed niet.” De auto is bovendien, zegt Annemarie Mol, een middel tot sociale stratificatie: je bent de auto die je rijdt.

Ze ziet het niet als haar taak, om het autorijden te veroordelen, ondanks de duidelijk waarneembare problemen die het met zich meebrengt. “Je kan zeggen waarom iets fout is, maar het blijft onbegrijpelijk waarom zoveel mensen zo graag auto rijden. Het is de taak van de onderzoeker zich op die complexiteit te richten: hij moet begrijpelijk maken waarom autorijden zo aantrekkelijk is.”

Het mooist laat de techniek als systeem zich analyseren aan de hand van mislukkingen. In Frankrijk schreef Bruno Latour een studie ('Aramis or the love of Technology') over de mislukte introductie van een nieuw openbaar vervoer-systeem voor Parijs, die behalve sociale verklaringen van elkaar tegenwerkende afdelingen ook technische verklaringen aanvoert van twistende ingenieurs en niet passende bouten.

Ook is interessant studiemateriaal te vinden bij het falen van de elektromotor die Renault in de jaren zeventig probeerde te ontwikkelen. Daar is een even heterogeen complex van oorzaken aan te wijzen.

Zelf heeft Annemarie Mol zich vooral beziggehouden met de medische techniek en de gezondheidszorg - ze studeerde naast filosofie ook geneeskunde. Geneeskunde is een normatief bedrijf. Medische technieken dienen ertoe om zieken gezond - beter - te maken. Maar wat is 'beter'?

“De meeste mensen die nu in de gezondheidszorg behandeld worden, worden nooit meer helemaal gezond. In de geneeskunde gaat het niet meer om de gezondheid van lichamen, maar om de kwaliteit van het leven. Men vraagt zich af, of korter leven misschien beter is. Technieken kunnen de richting waarin dat leven gaat sturen.”

Samen met Ruud Hendriks schreef ze onlangs een artikel over hoe lastig het is om een in de geneeskunde ontwikkelde norm universeel toe te passen. Zo'n norm, bijvoorbeeld een omschrijving van wat onder een betrekkelijk simpele afwijking als bloedarmoede verstaan moet worden, krijgt, zo blijkt uit gesprekken met tropenartsen, van plaats tot plaats verschillende interpretaties en betekenissen. Kwetsbare hemoglobine-meters en statistieken, 'gekleurde' klinische blikken, de stress waaronder een arts handelt: normen blijken met moeite verplaatsbaar te zijn.

Daaraan gekoppeld zijn ook de problemen die ontstaan bij de zogenaamde technologie-transfer. In Mols woorden zijn technieken alleen met succes overdraagbaar, als de sociale organisatie waarbinnen ze werken elders te realiseren valt.

Onlangs signaleerde deze krant nog het faillissement van de introductie van diepborende waterpompen op het platteland van Bangladesh. Techniek blijkt ook hier een fragiel systeem, geen doosje dat het doet, zolang het niet stuk gaat, maar een netwerk van voorwerpen en sociale verhoudingen waaronder het 'werkt'.

Annemarie Mol ziet het hanteerbaar maken van die complexiteit als haar maatschappelijke opdracht. Tot die complexiteit hoort ook de politieke dimensie. “De techniek is georganiseerd in globale netwerken,” zegt Mol, “de auto heeft respect voor een zandweg, daar wil hij wel voor stil staan, maar niet voor staatsgrenzen. Politieke systemen zijn daarentegen regionaal opgezet en dus is er een spanningsveld tussen onze politieke organisatie en de wijze waarop technieken geordend zijn.”

Technische systemen zijn voor hun succes afhankelijk van de regeerbaarheid van een staat, zoals de auto afhankelijk is van het door de staat aangelegde wegennet. De auto functioneert daarom als systeem in westerse landen beter dan in Afrikaanse, de hemoglobinemeter werkt in Kameroen anders dan in Nederland.

Meer inzicht Het zijn geen zaken die passen in een technisch probleem-oplossing, waarin de auto eenvoudig een middel is om een doel (verplaatsing) te bereiken. Meer inzicht in de werking van techniek ontstaat bij het verlaten van zulke simpele noties. Het mag tegenstrijdig klinken, maar “we begrijpen meer als we de zaken ingewikkelder maken.”

Die vorm van ordening, dat is de opgave van de filosofie zoals Annemarie Mol die verstaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden