Meegluren met rouw

Rouwkunst | Na het succes van bestseller 'Tonio' is er nu een film. Het publiek is wederom welkom bij de waargebeurde rouw van twee ouders die onverwacht hun zoon verliezen. Waarom?

De film begint met de stem van de schrijver. "Ik schrijf dit in de eerste plaats voor jou." Die schrijver, A.F.Th. van der Heijden, richt zich tot zijn overleden zoon, Tonio, vereeuwigd in de 'requiemroman' geschreven in het jaar na die Pinksterochtend, toen Tonio op de hoek van de Amsterdamse Stadhouderskade tegenover het Vondelpark op 21-jarige leeftijd werd geschept door een rode Peugeot 205.

We weten dit allemaal omdat het minutieus is opgeschreven in het imposante boek. Het werd een bestseller, nu is er een film, verkozen als Nederlandse Oscarinzending. Die film is minstens zo aangrijpend als het boek, niet in de laatste plaats door het acteerwerk van Pierre Bokma en Rifka Lodeizen, die in de huid kruipen van ouders die moeten accepteren wat geen enkele ouder wil accepteren. Alleen al daarom noemde Bokma het de zwaarste rol die hij ooit had aangenomen.

Kun je nagaan hoe het voor de vader zelf moet zijn geweest. Van der Heijden schreef dit boek in de eerste plaats voor Tonio. Maar is dat wel zo? Waarom maakte de schrijver ons, het publiek, deelgenoot van de rouw? Jaren nadat etalages van boekhandels vol stonden met de foto van zijn zoon, prijkt Tonio opnieuw overal in de publieke ruimte - nu in de gedaante van acteur Chris Peters, op filmposters in bushokjes door het hele land. Waarom is het publiek wederom welkom bij de rouw, zo'n persoonlijk en intiem gebeuren?

Niet dat Van der Heijden de eerste kunstenaar is die zijn publiek deelgenoot maakt van verlies. Alleen al in Nederland gingen tal van schrijvers hem voor - Connie Palmen over haar twee overleden mannen, Anna Enquist in dichtvorm over haar verongelukte dochter, P.F. Thomése over zijn overleden kind.

De Amerikaanse schrijfster Joan Didion schreef 'The Year of Magical Thinking' over het jaar na de dood van haar man. Buiten de letteren is er gitarist Eric Clapton die de dood van zijn vierjarige zoontje verwerkte in 'Tears in Heaven'. Recentelijk vormde zanger Nick Cave zijn album 'Skeleton Tree' gitzwart om nadat tijdens de opnames zijn vijftienjarige zoon Arthur van de krijtrotsen bij Brighton viel.

Antwoorden

Waarom willen kunstenaars dit delen? Nou, allereerst is het een misvatting om te denken dat rouw zo intiem is, zegt hoogleraar rouwverwerking Manu Keirse, verbonden aan de Katholieke Universiteit Leuven. "Rouwen is per definitie een sociaal gebeuren. Dat moeten mensen doen in contact met anderen."

Vervolgens is het nu eenmaal wat kunstenaars doen, hun diepste emoties omzetten in kunst. "Als een zanger als Nick Cave of een schrijver als Van der Heijden zoiets overkomt, zou het vreemd zijn als zij daar niet iets mee zouden doen", meent ook rouwtherapeute Daan Westerink.

Bovendien kan het scheppen bijdragen aan verwerking. Kijk in dit geval naar het begin van het boek, zegt Westerink. "In eerste instantie was er nog geen sprake van publicatie, maar zocht Van der Heijden antwoorden. Als iemand sterft na een lang ziekbed is dat verdrietig, maar er is gelegenheid om afscheid te nemen, vragen beantwoord te krijgen. Als iemand zo plotseling overlijdt als Tonio, is die gelegenheid er niet. Nabestaanden blijven met veel zitten. 'Waarom fietste hij die route? Wie was dat meisje? Hoe ging onze laatste ontmoeting ook alweer? Zijn wij tekortgeschoten?'"

Dat onderzoeken kán acceptatie makkelijker maken, maar, zegt Westerink, "iedereen verschilt. Als een arts een tumor over het hoofd ziet, zijn er nabestaanden die zeggen: shit happens. Anderen willen de onderste steen boven. Die willen eerst nagaan of alles is gedaan, voor ze het noodlot toe kunnen laten."

Schrijver en literatuuronderzoeker Emy Koopman gebruikte haar eigen verlieservaringen in haar debuutroman 'Orewoet'. "Het is een manier om de chaos te verwerken. Het krijgt een 'plaats', om het maar stom te zeggen. Juist door te fictionaliseren kunnen schrijvers afstand nemen van het gebeurde - sublimatie, in de woorden van Freud."

Koopman promoveerde onlangs op waarom mensen zulke droevige boeken lezen. Zo'n requiemroman is immers niet het allergezelligste boek op je nachtkastje. Ze deed een lezersonderzoek naar 'Tonio', en vond verschillende motivaties. In theorie is er de aristotelische zoektocht naar catharsis. Of het effect dat mensen zich beter voelen als ze lezen over de ellende van anderen.

In het geval van 'Tonio' speelde dit nauwelijks mee - Koopman ontdekte dat mensen vooral het boek lazen omdat we nu eenmaal sociale dieren zijn. Mensen wíllen meeleven. Kunst wordt geconsumeerd om nieuwe inzichten te verkrijgen - ook in onoverkomelijk verdriet.

Ze schreef hier eerder over in De Groene Amsterdammer: "Wie Tonio leest maakt een extreem verdrietige ervaring, die hem hopelijk zelf bespaard blijft, 'van binnenuit' mee. Dat kun je voyeuristisch vinden, maar wie nooit naar de belevenissen van anderen kijkt, leeft in een erg kleine wereld. Door het kijken naar je buurman leer je jezelf beter kennen, en wie veel treurige verhalen leest, heeft honderden buurmannen."

Het leven verlengen

"Sommige deelnemers voelden gêne", vult Koopman aan. "Maar ze raakten ook betrokken. Je moet mee in het hoofd van die schrijver." Bovendien scheppen roman, film of muziek een veilige afstand, die er niet is als je een begrafenisstoet op straat tegenkomt. En het feit dat iets in de bioscoop draait, legitimeert om mee te spieken.

Helaas vond Van der Heijden zelf niet de tijd om te reageren op dit artikel, maar hij sprak in het verleden al veelvuldig over het boek. In een briefwisseling met Arjan Peters in de Volkskrant legde hij uit vooral te hebben geschreven om Tonio levend te houden. "Zolang ik over Tonio schreef, in welke toonaard ook, was hij dicht bij me, en voelde ik zijn levende aanwezigheid. (...) Ik wilde de rouw laten zien, met alles wat die losmaakte en met zich meesleepte. Niet alleen bij Mirjam en mij, ook in onze directe omgeving. Je kunt zo'n proces niet half beschrijven (...) Ik moest eenvoudig dit boek schrijven. Voor Tonio, die zelf geen stem meer heeft." Aan tafel bij tv-programma 'De Wereld Draait Door' vatte de schrijver vorige week het besluit samen om er vervolgens een film van te maken: "De intentie van de roman was om het leven te verlengen, om hem te laten praten. Verfilmen was een mogelijkheid om het nog eens extra te verlengen."

Literair recensent Rob Schouten besprak 'Tonio' destijds in deze krant, en kent het werk van Van der Heijden goed. Hij plaatst de publieke rouw in diens schrijverschap: "Van der Heijden heeft de dood van zijn zoon op een bepaalde manier mythischer gemaakt. Dat mythologiseren van zijn eigen werkelijkheid past heel erg bij Van der Heijden. Hij neemt altijd zijn eigen leven als onderwerp. Je kunt dat exhibitionistisch noemen, je kunt je er ongemakkelijk bij voelen, maar het is hoe A.F.Th. nu eenmaal is."

Daarbij mag het als een cliché overkomen, er zit iets in 'het van je af schrijven'. "Zeker in het geval van Van der Heijden weet ik dat het schrijfproces een soort balsem voor hem moet zijn geweest. Hij deed het om de zinloze dood van zijn zoon toch enige zin te geven. En ook omdat hij werkelijk denkt dat hij Tonio zo in leven houdt."

Kapelletjes

Ofwel: het oprichten van een monument, in de eigen woorden van de schrijver. Dat moet je volgens rouwexpert Keirse letterlijk nemen: "In het West-Vlaamse dorp waar ik opgroeide, worden nog altijd kapelletjes neergezet op de plek waar iemand is verongelukt. Want mensen willen dat overledenen niet vergeten worden. Omgaan met verlies is ook de herinnering in ere houden." Een monument oprichten, of dat nu een kapelletje in de berm is of een Librisprijs-winnend boek, is zo'n manier.

Tonio is inmiddels publiek bezit, een romanpersonage, en daarmee postuum meer geworden dan die gewone, anonieme student media en cultuur. Keirse: "Nou, bedenk: hij was géén gewone jongen voor de ouders. Hij is gestorven, maar zij blijven altijd ouders." Die filmposters in abri's zijn geen zout in de wonde - dat zout is er toch al. "Want je staat op, je hebt een verjaardag, Kerstmis - terwijl je zoon daar niet bij is. Nabestaanden worden iedere dag met hun verlies geconfronteerd."

Het schrijven zelf zal niet makkelijk zijn geweest, maar het is ook weer geen masochisme, denkt Schouten. "Het is ook pijnlijk als je het níet kwijt kunt. Er zit een soort tegenstrijdigheid in: in het verhaal willen ze niet langer deelnemen in de wereld, terwijl wij dat allemaal nu te zien krijgen. Zie mij eens rouwen. Je kunt oordelen over die contradictie, maar iets ongemakkelijk laten aanvoelen is ook een taak van de literatuur.

"En eerlijk gezegd denk ik dat het hem niks kan schelen wat het publiek met zijn werk doet. Ik ken Van der Heijden als iemand die vooral hoopt dat je zijn werk goed vindt. Persoonlijk zou ik er moeite mee hebben als mijn overleden kind publiek bezit zou worden. Maar voor hem is het de manier om Tonio levend te houden. Wat dat betreft is het een wonderlijke man. Hij leeft helemaal voor de literatuur. Hij komt zijn huis niet uit, hij schrijft alleen maar. Natuurlijk had hij het liever anders gehad. Maar het literair voortbestaan is voor hem haast op hetzelfde niveau als het echte leven."

De vele premières van 'Tonio'

Officieel draait 'Tonio' pas vanaf komende donderdag in de bioscoop, maar afgelopen woensdag ging de film al in première op het nieuwe Parool Film Fest (PAFF) en éigenlijk beleefde de film drie weken geleden al een anonieme voorpremière in een Arnhemse bioscoop. Dit om aan de Amerikaanse Oscarverplichtingen te voldoen: om mee te dingen moet de film vóór 1 oktober minimaal een week draaien. Aan die eis had ook kunnen worden voldaan door Tonio op het Nederlandse Filmfestival (NFF) in première te laten gaan. De Oscarinzending had niet misstaan op het grootste filmfestival van Nederland. Het liep anders. Pim Hermeling, baas van September Film, de distributeur van Tonio, is tevens eigenaar van het Arnhemse Rembrandt-theater én bestuurslid van het filmfestival PAFF. Of die rollen met elkaar te maken hebben? "Niet per se", laat een woordvoerder van September Film weten. "Het is een hele Amsterdamse film, daarom is hiervoor gekozen. Bovendien was het voor het Parool Film Fest een gedroomde openingsfilm."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden