Mediteren met de benen

'Steeds het maken van dezelfde beweging met je benen heeft iets van een mantra.' Beeld anp

Vandaag lopen duizenden deelnemers aan de Nijmeegse Vierdaagse hun laatste etappe. Geen enkele andere sportieve activiteit roept zoveel spirituele en religieuze associaties op als wandelen. Waarom?

Peter Nissen: 'Wanneer je een uur met iemand oploopt, hoor je een levensverhaal'
Wandelen is de meest elementaire vorm van menselijke verplaatsing. Veel mensen zijn daarvan vervreemd geraakt, doordat ze altijd de auto nemen of andere vervoersmiddelen. Het curieuze wat je nu ziet bij wandelen, is dat het dan meteen extreme vormen aanneemt, met speciale sokken, schoenen en nordic stokken. Het krijgt bijna cultische trekken. Met fietsen zie je dat ook. Op zondagochtend zie je mannen voorbij razen die door de week in driedelig pak achter hun bureau zitten.

Al dat speciale hoeft helemaal niet, zegt de Franse filosoof Frédéric Gros. Wandelen is geen sport, stelt hij meteen aan het begin van een filosofische beschouwing over wandelen ('Wandelen, een filosofische gids', De Bezige Bij, 2009). Je hebt alleen twee benen nodig, verder niets. En er is geen sprake van competitie; bij de Vierdaagse is niemand kampioen.

Het is dan ook niet voor niets dat wandelen, in de vorm van pelgrimage, in religieuze tradities van oudsher een grote rol speelt. Het brengt je terug bij jezelf. Dat is het mooie aan wandelen. Het is een vorm van beweging die een soort van vertraging teweegbrengt. 'Een vertraging in de gang van dingen', zegt Gros. Het is een heel 'geaarde' bezigheid, je bent in contact met de aarde, je bent bezig met je eigen ritme, het bewerkt concentratie. Het is een heel simpele vorm van mindfulness. Als je alleen of samen wandelt kun je geconcentreerd bezig zijn met de dingen in jezelf of met een gesprek. Nietzsche kreeg zijn beste invallen tijdens het wandelen.

Er zijn beslist raakpunten tussen een tocht als de Nijmeegse Vierdaagse en het wandelen als klassieke pelgrimage. Zo speelt het belang van ontmoetingen onderweg een grote rol. Je hoort het zowel van mensen die naar Santiago de Compostela lopen als van deelnemers aan de Vierdaagse van Nijmegen.

Gemeenschap
Velen spreken over het belang van de gesprekken onderweg en het gemak waarmee je in gesprek raakt met anderen. Wanneer je een uur met iemand oploopt, hoor je zo een levensverhaal. Daarmee kom ik op een tweede belangrijk punt. In zo'n tocht - of het nu een christelijke pelgrimage is, een tocht naar Mekka, of een andere gezamenlijke wandeltocht - vormen de deelnemers een tijdelijke gemeenschap. Men heeft één reden en één doel om bij elkaar te zijn. Dat leidt in vrijwel alle gevallen tot een gevoel van eendracht. Dat is ook onderzocht, door de Britse antropologen Victor en Edith Turner, een echtpaar dat tal van pelgrimstradities bestudeerde.

Eendracht zie je bij de Vierdaagse ook. Ik denk dat ook de Vierdaagse beantwoordt aan een sterk verlangen van mensen om ergens bij te horen. Ruim 40.000 mensen lopen vandaag Nijmegen binnen terwijl aan de kant mensen staan om hen te verwelkomen. Het geeft hen, ook al is het maar voor even, het gevoel dat ze een gemeenschap en een eenheid vormen.

Peter Nissen is hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen en remonstrants predikant in Oosterbeek.

Wandelaars tijdens de derde dag van de Nijmeegse Vierdaagse. Beeld anp

Alja Tollefsen: 'De reis, die staat centraal'
Er is misschien geen enkele andere sportieve activiteit te bedenken die zoveel religieuze connotaties heeft als wandelen. Denk alleen al aan al die duizenden die jaarlijks naar Santiago de Compostela lopen. Tegenwoordig associëren we het vooral met sportiviteit, rust en het kwijtraken van stress. Of dat in vroeger tijden ook een rol speelde, is nog maar de vraag. De oorspronkelijke gedachte achter een pelgrimstocht is boetedoening.

Zo'n tocht als de Nijmeegse Vierdaagse heeft natuurlijk een ander doel. De vier dagen uitlopen wordt gezien als een prestatie, je krijgt er een kruisje voor. Toch zie ik een overeenkomst. Hoe het precies kan weet ik niet, maar wandelen brengt je in een soort meditatieve staat. Steeds het maken van dezelfde beweging met je benen heeft iets van een mantra. Dat zul je ook merken als je de Nijmeegse Vierdaagse loopt.

Dat geldt niet alleen voor wandelen. Ik heb die ervaring ook gehad op de fiets. (In 2006 fietste Alja Tollefsen met Trouw-redacteur Monic Slingerland en oud-Trouw-redacteur Agnes Amelink in 35 dagen van Canterbury naar Rome. In deze krant deden ze van deze pelgrimstocht verslag, red.)

Ik ben eigenlijk helemaal geen fietser. Ik was voor die tijd sceptisch. Toch, aan het eind van de tocht, merkte ik hoeveel goeds het me had gedaan. Pijn die je hebt in je schouders van stress was verdwenen na vijf weken. Ik was veranderd, helemaal tot rust gekomen. Terwijl zo'n tocht wel een hele inspanning is met allerlei ontberingen.

Geen agenda
Dat is het aparte. Tijdens de reis ben je alleen maar bezig met heel primaire zaken: dorst, vermoeidheid, spierpijn in de benen. Je komt in een ander frame of mind. Je bent alleen fysiek bezig en verder niet. Je hoeft geen agenda af te werken, je hoeft alleen maar onderweg te zijn.

Het is wat knullig gezegd misschien, maar hierdoor creëer je ruimte. Ik merkte dat zelf ook. Als ik normaal mijn ochtendgebed doe, dwalen mijn gedachten dikwijls af: 'Die en die moet ik nog bellen, dat moet ik nog doen.' Toen ik in het ritme van de tocht was, was dat niet zo. Ik had alle rust voor gebed in de ochtend. Doordat er geen lijst is met dingen die je moet, lijken je gedachten dieper te graven dan in het normale leven.

Voor mij gaat het in zo'n tocht dan ook niet om het bereiken van een doel. De reis, die staat centraal. Dat is toch wel een verschil met de Nijmeegse Vierdaagse, lijkt me. Die is wel sterk prestatiegericht. Het doel is een kruisje. Loop je hem voor de tiende keer, dan krijg je zelfs iets extra's.

Alja Tollefsen is anglicaans priester in Markelo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden