Review

Meditatie helpt tegen giftige emoties

In dialoog met de Dalai Lama zijn wetenschappers sinds 1987 op zoek naar raakvlakken tussen oosterse en westerse kennis. In het hersen- en emotie-onderzoek werpt deze kruisbestuiving inmiddels vruchten af. Destructieve emoties als haat en begeerte kunnen met medicijnen te lijf worden gegaan maar ook, zoals hersenscans aantonen, worden ingedamd door training van de geest.

Wie de film 'Seven years in Tibet' heeft gezien, over het leven van de Oostenrijkse bergbeklimmer Heinrich Harrer, weet hoezeer de Dalai Lama, geestelijk leider van de Tibetanen, als kind al was geboeid door westerse wetenschap en techniek.

In de jaren dat Harrer -tijdens de Tweede Wereldoorlog ontsnapt uit een Brits interneringskamp in de Himalaya- in de Tibetaanse hoofdstad Lhasa werkte als landmeter, kaartenmaker en adviseur van de Tibetaanse regering, vervulde hij ook de rol van informele leermeester van de Dalai Lama. Alles wilde de jonge Tenzin Gyatso (1935) weten -over de Tweede Wereldoorlog en andere grote gebeurtenissen in de buitenwereld, over mathematica, aardrijkskunde en vooral ook over de exacte wetenschappen.

Na zijn gedwongen vlucht naar India, toen de Chinese communisten in 1959 Tibet binnenvielen, ging er een nieuwe wereld open voor de Dalai Lama. Hij kreeg toegang tot wetenschappelijke literatuur en greep elke gelegenheid aan om wetenschappers het hemd van het lijf te vragen.

Twee van hen -zelf geboeid door het boeddhisme en op de hoogte van de wens van de Dalai Lama om zijn kennis van de oosterse contemplatieve wetenschap te delen met westerse wetenschappers- vatten het idee op met hem in discussie te gaan. Zo legden de Amerikaanse jurist Adam Engle en de in Parijs werkzame, inmiddels overleden Chileense neurowetenschapper Francisco Varela midden jaren tachtig de basis voor het dialooginstituut Mind & Life (www.mindandlife.org). In de afgelopen zestien jaar belegde dit instituut tien conferenties waarop oosterse en westerse wetenschappers elkaar konden ontmoeten en mogelijkheden voor samenwerking aftasten.

Op de achtste conferentie, in maart 2000 gehouden in Dharamsala, het ballingsoord van de Dalai Lama in Noord-India, waren 'destructieve emoties' onderwerp van die dialoog. Het vuistdikke boek dat de psycholoog en wetenschapsredacteur Daniel Goleman over deze bijeenkomst heeft geschreven, is onlangs in Nederlandse vertaling verschenen. Minutieus doet Goleman, die in 1996 met zijn bestseller 'Emotionele intelligentie' brede bekendheid verwierf, hierin verslag van de lezingen, discussies en persoonlijke indrukken van de deelnemers.

Vijf dagen spraken de Dalai Lama, westerse psychologen, hersenonderzoekers, filosofen en boeddhistische monniken over de schade die destructieve emoties zoals haat en begeerte aan jezelf en anderen kunnen aanrichten, en over de mogelijke bijdragen van boeddhisme en wetenschap aan het indammen van de negatieve effecten van zulke emoties.

Voor het boeddhisme is dit geen nieuw onderwerp. Het in zichzelf herkennen en transformeren van negatieve emoties vormt zelfs het hart van de boeddhistische theorie en praktijk. Het streven van de boeddhist is erop gericht met behulp van meditatietechnieken de kracht van de drie 'vergiften' -haat, begeerte en waanideeën- te reduceren en zich te oefenen in gevoelens van liefde en mededogen.

Maar ook voor de westerse wetenschap, die relatief laat is begonnen met onderzoek naar de geest, zijn destructieve emoties een uitdaging. In de hersenen vinden kennelijk reacties plaats die de menselijke geest hebben gevormd, en vermoedelijk cruciaal zijn geweest in de strijd om als menselijke soort te overleven, maar die in de moderne wereld van nu het individuele en collectieve lot ernstig in gevaar kunnen brengen. Er zijn tal van actuele voorbeelden te geven hoe haat kan ontaarden in geweld en terreur tegen personen en volkeren.

De moderne wetenschap, die een grote rol speelt in de vooruitgang van de mensheid, zou ook op humaan gebied haar verantwoordelijkheid moeten kennen en nemen, vindt de Dalai Lama. ,,Hoe groter de materiële vooruitgang en hoe minder we ons bekommeren om de tevredenheid die het gevolg is van innerlijke groei, des te sneller zullen de ethische waarden uit onze samenleving verdwijnen'', schrijft hij in een voorwoord bij Golemans boek. Hij ziet het als een gemeenschappelijke taak van wetenschap en religie om de wetenschappelijke en technische vooruitgang in evenwicht te brengen met 'het verantwoordelijkheidsgevoel dat het resultaat is van innerlijke ontwikkeling'.

De dwarsverbindingen die tijdens de emotieconferentie konden worden gelegd tussen oosterse contemplatie en westerse wetenschap hebben volgens Goleman tot hoopgevende resultaten geleid. Het hersenonderzoek van de Amerikaanse neurowetenschapper Richard Davidson bijvoorbeeld. Davidson onderzoekt de hersenverbindingen die betrokken zijn bij een hele reeks van destructieve emoties - van de zucht van een verslaafde tot de verlammende angsten van mensen met een fobie, en de ongeremde kwaadaardigheid van de massamoordenaar. Maar ook heeft hij gebieden in de hersenen gelokaliseerd die deze destructieve neigingen afremmen en gebieden die helpen de verontrustende gevoelens te vervangen door gelijkmoedigheid en vreugde.

In het Westen worden destructieve emoties tot op heden voornamelijk behandeld met behulp van medicijnen. Om te onderzoeken welke bijdrage het boeddhisme zou kunnen leveren aan de bestrijding van 'giftige' emoties, ontving Davidson een Tibetaanse lama, vergevorderd in meditatietechnieken, in zijn laboratorium in Madison. De resultaten van de hersenscans die hij van de lama maakte, waren overtuigend. Meditatie op 'mededogen' gaf een grote toename van activiteit te zien in dat deel van de hersenen waar de positieve emoties -vreugde, geluk, enthousiasme- zijn gesitueerd.

Volgens Davidson heeft hij met zijn 'lama in het lab' voor het eerst in de geschiedenis van het moderne psychologische onderzoek gegevens van hersenactiviteit verzameld die gericht zijn op wat er goed aan ons is in plaats van mis. (De Deense 'Zenscan' -hersenonderzoek van recenter datum- bevestigt Davidsons bevindingen, CvL)

De Dalai Lama ontleent aan Davidsons onderzoek wetenschappelijke steun voor datgene wat hij al meerdere malen heeft zien gebeuren: iemand die zich tijdens het mediteren richt op mededogen met alle levende wezens, ondervindt daarvan zelf onmiddellijk profijt, want gaat zich prettig voelen.

Ontdaan van de religieuze context kan de oeroude boeddhistische meditatietechniek, zo hoopt hij, een bruikbaar seculier instrument worden ter bevordering van vredelievendheid en mededogen. Misschien ook effectiever maar in elk geval gezonder dan medicijnen.

Op de elfde Mind & Life-conferentie, 13 en 14 september in Boston, praten tweeëntwintig wetenschappers met de Dalai Lama door over de manier waarop het gezamenlijk Oost-West-onderzoek op het gebied van aandacht, cognitieve controle, emoties en mentale beeldvorming het beste gestalte kan krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden