Medische zelftests: gevaarlijke schijnzekerheid

Twijfel over uw cholesterol? Bang dat u syfilis heeft opgelopen of in de overgang bent beland? En wilt u de huisarts er liever buiten laten? Dan biedt de Etos nu een oplossing. Sinds een week verkoopt de drogisterijketen thuistests voor vijf medische problemen; naast de genoemde kwalen zitten ook Pfeiffer en de maagzweer in het assortiment.

Het concept is eenvoudig: smeer wat bloed, speeksel of urine op de tester en binnen 5 tot 35 minuten heeft u de uitslag. Aarzeling is niet nodig, argumenteert de Etos in een begeleidend foldertje; ook de temperatuur nemen we toch zelf opt En wie gaat er nog naar de huisarts voor een zwangerschapstest?

Pim Assendelft, huisarts en hoofd richtlijnontwikkeling bij het Nederlands Huisartsengenootschap, houdt deze reclameboodschap graag tegen het licht. Hij vindt de tests nutteloos en soms zelfs gevaarlijk.

,,De genoemde tests moet je nooit geïsoleerd uitvoeren'', legt hij uit. ,,Bij al die ziektebeelden hoort een verhaal. Als je cholesterol bijvoorbeeld verhoogd is, betekent dat nog niet dat je er iets aan moet doen. Die keuze hangt af van de vraag of er tegelijkertijd ook andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten in het spel zijn, zoals roken of een hoge bloeddruk. Aan alleen een cholesterolwaarde heeft een consument niets.''

Daar komt bij dat de tests soms iets meten wat lang geleden heeft gespeeld. Zo speurt de Pfeiffer-test naar antistoffen tegen het Pfeiffer-virus. Die zijn vaak een overblijfsel van een inmiddels verdwenen infectie. Toch is de test dan positief.

,,Dat kan het begin zijn van veel ellende'', illustreert Assendelft. ,,Mensen denken: 'Oh, Pfeiffer'. Ze kijken in de medische encyclopedie, lezen dat ze zes weken moeten wachten met het bezoeken van een arts, en als ze dan bij de huisarts komen blijkt het de ziekte van Hodgkin te zijn, een ernstige vorm van lymfklierkanker.'' Thuistests, concludeert Assendelft, bieden een 'gevaarlijk soort schijnzekerheid'. ,,Mensen krijgen het idee dat ze controle hebben over hun gezondheid, terwijl ze de kennis missen om de uitslag goed te interpreteren.''

Martin Favié, voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie, sluit zich daarbij aan. Die schijnzekerheid is volgens hem ook precies de reden waarom de meeste apothekers, die officieel sinds 2000 zelftests mogen verkopen, het gebruik ervan ontraden. Favié maakt wel uitzonderingen: ,,De zwangerschapstest is en blijft nuttig, net als de bloedsuikertest voor suikerpatiënten.'' Zelfs de cholesteroltest zou handig kunnen zijn, maar niet om een diagnose te stellen. Favié: ,,Mensen die op recept cholesterolverlagende middelen slikken, moeten nu om de zoveel tijd naar het lab om hun cholesterol te laten controleren. Wie daar geen zin in heeft, zou het ook zelf kunnen doen.''

Assendelft blijft echter onverbiddelijk. Hij ziet in het Etos-rijtje geen enkele test die zijn goedkeuring kan wegdragen. Overal kleven risico's aan. Neem de syfilistest. Syfilis, redeneert de huisarts, komt vrijwel alleen voor bij de bekende hoogrisicogroepen. Chlamydia, waar vrouwen onvruchtbaar van kunnen worden, is daarentegen veel wijder verspreid. Wie zich na een onveilig seksueel contact alleen op syfilis test en vervolgens opgelucht ademhaalt bij een negatieve uitslag, houdt zichzelf voor de gek. ,,Je moet alle geslachtsziekten in één keer testen'', adviseert Assendelft, ,,anders heeft het geen zin''. Overigens: GGD's doen zo'n uitgebreide test gratis en anoniem. Daar kan de beperkte Etos-variant (euro12,95) niet tegenop.

Etos wijst de kritiek van de hand. ,,Als mensen de zelftest voor syfilis níet doen, kunnen ze óók chlamydia hebben zonder dat ze het weten'', zegt een voorlichtster. ,,We willen de huisarts niet vervangen'', benadrukt zij, ,,maar het verhaal dat bij de tests hoort, staat ook in de bijsluiter. Bovendien raden we mensen bij een positieve uitslag, bij klachten of bij twijfel altijd aan om naar de huisarts te gaan.''

De tests zijn al jaren te koop via internet en bij de apotheek. Etos biedt ze nu alleen 'laagdrempeliger' aan, voor 12,95 tot 29,95 euro. Daar ziet het concern weinig kwaad in. Integendeel. Juist doordat de tests zo laagdrempelig zijn, kunnen sommige ziekten volgens Etos in een eerder stadium worden opgespoord.

Maar dat is een illusie, meent Assendelft. Wat de tests volgens hem vooral doen, is twijfel zaaien. De maagzweertest meet bijvoorbeeld de aanwezigheid van de bacterie H. pylori, die verantwoordelijk is voor maagzweren. Maar: ,,Veruit de meeste mensen dragen de bacil bij zich zonder dat hij klachten geeft. Wat heb je er dan aan om te weten dat hij in je lichaam zit?''

Al even nietszeggend is de test voor de overgang, die meet hoeveel er van een bepaald hormoon (FSH) in de urine zit. De meting zelf is wel betrouwbaar, want alle zelftests moeten aan strenge normen voldoen. Maar veel wijzer wordt de consument er niet van. Immers, de vraag is niet zozeer óf een vrouw in de overgang zit, maar vooral wat dat voor haar persoonlijk betekent. Horen haar klachten bij de overgang of duiden ze op iets ernstigers? Moet ze wel of geen hormonen gaan gebruiken? Een gesprek met de huisarts neemt dergelijke onzekerheden volgens Assendelft het beste weg. ,,Mensen moeten zich goed achter hun oren krabben voor ze met die zelftests beginnen'', zegt de huisarts, die zich daarmee schaart achter de Consumentenbond. Ook die heeft dit jaar herhaaldelijk gewaarschuwd voor zelftests. ,,Je schiet er niets mee op'', besluit Assendelft. ,,De enige die hier beter van wordt, is de fabrikant.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden