Medicijnmoorden zijn een test voor de hekserijwet in Zuid-Afrika

De meeste zwarte Zuid-Afrikanen geloven in geesten entovenarij. Kwaadwillige traditionele genezers snijden gezondemannen lichaamsdelen af om er 'medicijnen' van te maken. Deslachtoffers vermoorden ze. Angst voor dit soort praktijken leidtweer tot wilde heksenjachten.

Tranen rollen over de wangen van Joyce Sendedza als ze hetgraf van haar zoon Maanda bezoekt. “Dit valt mij zwaar“, zegt ze.“Het is de eerste keer sinds de begrafenis dat ik hier kom.“

Het levenloze lichaam van de 25-jarige Maanda werd op 23oktober gevonden bij het dorp Makonde in het noorden vanZuid-Afrika. Zijn schedel was ingeslagen, zijn penis en testikelswaren afgehakt en zijn tong was uitgerukt. De lichaamsdelenwerden vrijwel zeker verwijderd terwijl hij nog leefde.

Sendedza: “Mijn zoon moet veel pijn hebben geleden.“

Maanda Sendedza is waarschijnlijk het slachtoffer geworden vaneen zogenoemde medicijnmoord. Dergelijke moorden komen inZuid-Afrika naar schatting enkele honderden keren per jaar voor.Zij vloeien voort uit een wijdverbreid geloof in geesten enmagie.

De meeste zwarte Zuid-Afrikanen brengen regelmatig een bezoekaan een toverdokter. De 'dokters' raadplegen geesten vanvoorouders, voorspellen de toekomst en verstrekken allerleimiddeltjes, niet alleen tegen ziekten maar ook ter bevorderingvan zakelijk succes of de liefde, of om vijanden uit teschakelen. En veel Zuid-Afrikanen geloven, helaas, dat dekrachtigste medicijnen worden gemaakt van menselijkelichaamsdelen. Om die middelen effectief te laten zijn, moetende lichaamsdelen van een levend slachtoffer worden afgehakt.

“Ik denk dat ze Maanda's geslachtsdeel hebben gebruikt voormedicijn, omdat hij een heel sterke sportman was“, zegt moederSendedza. Zittend op een bankje bij haar huis laat ze een paarverkreukelde gelige foto's zien van haar zoon. Op eentje staathij in het rood-witte tenue van de lokale voetbalclub HomeDefenders. “Maanda was topscorer van het team.“

Het geloof in tovenarij plaatst de Zuid-Afrikaanseautoriteiten voor een lastig probleem. En niet alleen vanwege demedicijnmoorden. De toverdokters beweren vaak ook dat ze ziektenals aids en kanker kunnen genezen, en jagen mensen daarmee, alsze geen westerse arts bezoeken, de dood in. De 'dokters' latenzich bovendien nogal eens in met conflicten. Ze geven eenpoliticus een middeltje om macht te verwerven. Of ze geven eenzakenman een middeltje om een concurrent af te troeven.Dergelijke praktijken leiden tot spanningen.

“Hoe mensen een genezer zien, hangt vaak puur af van hunperspectief“, zegt Thias Kgatla, hoogleraar theologie aan deUniversiteit van Limpopo. “Als de genezer hen helpt, zien ze inhem een goede dokter. Maar als hij zich tegen hen richt, zien zehem ineens als een kwaadaardige heks. Zowel mannen als vrouwenkunnen zo worden bestempeld tot heks.“

De politie gaat doorgaans niet al te actief achter de zakenaan. Veel politiemensen geloven zelf heilig in tovenarij. Kgatla:“De meeste agenten zijn hartstikke bang voor heksen. Ze vrezendat ze, als ze bij een hekserijzaak betrokken raken, zelf zullenworden betoverd.“

Mensen nemen het recht daardoor geregeld in eigen hand.Vermeende heksen worden uit een gemeenschap verjaagd of zelfsgelyncht. En niet alleen toverdokters worden het slachtoffer. Ookgewone burgers komen om. “Heksenjachten richten zich vaak tegenmensen die om de ene of andere reden met hun kop boven hetmaaiveld uitsteken, bijvoorbeeld omdat ze heel rijk zijn of juistheel arm“, zegt Kgatla. “Het is een beangstigend fenomeen.“

In het gehucht Makonde, waar het lijk van Maanda werdgevonden, zorgde de moord aanvankelijk inderdaad voor grotespanningen. Gelukkig arresteerde de politie enige tijd later ineen nabijgelegen dorp de 54-jarige toverdokter Mukondeleli Phosa.In een boom bij Phosa's huis ontdekten de agenten een pakketjemet de penis en testikels van Maanda, en aan de oever van eenrivier vonden ze nog een schedel en botten van een anderslachtoffer.

“We wisten al jaren dat hij menselijke lichaamsdelengebruikte“, vertelt een 30-jarige dorpsgenote van Phosa. “Maarwe durfden er niks van te zeggen, omdat hij een sterke genezeris. En nu hij vastzit, zijn we nog steeds bang. Want als zijnfamilieleden zien, dat we met een journalist praten, lopen wegevaar. Ook vanuit de gevangenis kan hij ons beheksen.“

Enkele uren nadat moeder Sendedza bij haar huis de foto's vanhaar zoon heeft laten zien, wordt in het provinciestadjeThohoyandou toverdokter Phosa voorgeleid voor de rechtbank. Derechter moet beslissen of justitie hem mag blijven vasthouden.De 'dokter' blijkt een gewoon uitziende vijftiger, in eenwit-blauw wollen vest en met sandalen aan de voeten. Phosa bekentde lichaamsdelen te hebben gebruikt, maar ontkent de moorden opzijn geweten te hebben. Drie andere genezers zouden delichaamsdelen aan hem hebben geleverd.

Het lijkt erop dat er inderdaad, zoals moeder Sendedzavermoedde, een verband is met het sportieve talent van haar zoon.Want Phosa blijkt onder voetballiefhebbers in de streek bekendte staan als de toverdokter van het plaatselijke eredivisieteam,Black Leopards ('Zwarte Luipaarden'). De politie arresteerde hemop een wedstrijddag in het stadion. “Soms kwamen de voetballersnaar hem toe“, vertelt de 30-jarige dorpsgenote van Phosa. “Maarmeestal ging hij naar hen toe. Hij gaf hen krachtige middeltjesom te winnen. Op de ochtend voor zijn arrestatie was de eigenaarvan de club nog bij hem op bezoek.“

De Zuid-Afrikaanse autoriteiten worstelen, zoals gezegd, methet geloof in geesten en magie. Zuid-Afrika heeft aan deapartheid de Witchcraft Suppression Act ('Onderdrukking vanHekserij Wet') overgehouden. De wet bepaalt dat het verboden isiemand te beschuldigen van hekserij. Ook is het illegaal te doenalsof je kunt toveren. Hekserij zelf is, opmerkelijk genoeg, nietverboden omdat dat, zo redeneerden de blanke machthebbers, niette bewijzen is.

Tijdens de apartheid maakten sommige zwarte activisten zichkwaad over deze regeling. Zij vonden dat de blanken hun gelooften onrechte ontkenden. Afrikanen moesten naar 'Afrikaanse'maatstaven beoordeeld worden. Niet de beschuldigers, maar deheksen dienden te worden aangepakt.

Maar nu de zwarte bevrijders aan de macht zijn, blijkt dewerkelijkheid weerbarstig. Want vervolging van heksen door destaat zou allerlei risico's met zich meebrengen. Hoe bewijs jedat iemand er met tovenarij voor heeft gezorgd dat eendorpsgenoot is gedood door een bliksemschicht? Of dat eentoverdokter een voetbalclub een overwinning heeft bezorgd? Dekans is groot dat onschuldigen dan als 'heks' de gevangenis inzouden gaan. De regering heeft de koloniale wetgeving tot nu toedan ook behouden.

Om het geloof in geesten en magie toch meer erkenning te gevenén tegelijk de excessen terug te dringen, heeft de regeringvorig jaar een nieuwe, tweede wet geïntroduceerd, de TraditionalHealth Practitioners Act ('Traditionele MedischeBeroepsbeoefenaren Wet'). De ongeveer 300 000 traditionelegenezers in Zuid-Afrika moeten zich binnenkort registreren bijeen toezichthoudende instantie.

De toverdokters dienen zich aan een gedragscode te gaanhouden en mogen niet meer pretenderen dat ze ziekten als aids enkanker kunnen genezen. In ruil daarvoor mogen ze voortaanziektebriefjes uitschrijven voor werknemers. Ook kunnen huncliënten de behandelkosten gaan terugeisen van hun verzekering.

Of de nieuwe wet de uitwassen zal beteugelen, moet wordenafgewacht.

De meeste deskundigen denken, dat alleen meer welvaart enonderwijs de hekserij echt flink zullen terugdringen. “Ik heb deindruk dat het geloof in tovenarij op dit moment juist sterkerwordt in Zuid-Afrika“, zegt Isak Niehaus, hoogleraar antropologieaan de Universiteit van Pretoria. “Op het platteland is een soortondergrondse, spirituele oorlog aan het ontstaan.“

In het dorpje Makonde neemt moeder Sendedza in elk geval hetzekere voor het onzekere. Sendedza vertelt binnenkort de penis,testikels en tong van haar zoon te gaan begraven. “Nee, niet ophet kerkhof“, mompelt ze. De vrouw gebaart naar de rode aarderond haar huis. “Ik wil de lichaamsdelen hier ergens op eengeheime plek verstoppen. Want op het kerkhof zouden zewaarschijnlijk opnieuw worden opgegraven. Mensen maken er danalsnog medicijn van.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden