Medicijnen voor demente ouderen niet altijd nodig

Het ruime voorschrijven van antipsychotica aan dementerende ouderen met gedragsproblemen kan niet altijd worden verklaard uit de ernst van de symptomen. Dit blijkt uit een nog niet gepubliceerde wetenschappelijke studie van specialist ouderengeneeskunde Bart Kleijer van het Universitair Medisch Centrum Utrecht.

Kleijer deed onderzoek naar de variaties in voorschrijfgedrag van antipsychotica bij een kleine 1100 bewoners van twintig verpleeghuizen in Nederland. Hij stelde vast dat bijna eenderde een antipsychoticum krijgt en dat deze middelen vaker worden toegepast in grotere instellingen in verstedelijkte gebieden waar de familie van bewoners minder tevreden is over de kwaliteit van de verzorging.

Woensdag werd na onderzoek van het artsenblad Medisch Contact en Trouw bekend dat er in Nederland ieder jaar 550 tot 760 dementerende ouderen met gedragsproblemen overlijden door het gebruik van antipsychotica. Deze middelen, die op grote schaal worden voorgeschreven, hebben weinig effect. Ze hebben echter wel veel bijwerkingen, onder meer herseninfarcten.

Ouderenarts Kleijer vermoedt dat het gebruik op grote schaal van antipsychotica in Nederland niet alleen kan worden verklaard uit klinische noodzaak, vanwege de toestand van een verpleeghuisbewoner, maar mogelijk ook te maken heeft met de opstelling en visie van de arts. Ook de interne organisatie op het gebied van langetermijnzorg zou een rol kunnen spelen.

In 2009 bleek uit een enquête die de arts Esther Blokland hield in 23 verpleeghuizen, dat artsen, verzorgend personeel en ook de familie van bewoners vinden dat de mogelijke voordelen van antipsychotica opwegen tegen de risico's van bijwerkingen. Uit dit onderzoek bleek dat in 17 procent van de gevallen de artsen zich door verplegend personeel onder druk gezet voelen om antipsychotica voor te schrijven.

Ook kwam naar voren dat in bijna de helft van de gevallen de familie van mening was dat er vooraf onvoldoende informatie was gegeven over de mogelijke bijwerkingen. Volgens Blokland kunnen de te hoge verwachtingen van het effect van antipsychotica verklaren waarom deze middelen zo ruim worden gegeven aan demente ouderen.

Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde, vindt dat artsen eerst alternatieve therapieën moeten aanbieden, voordat naar medicijnen wordt gegrepen. In de praktijk gebeurt dat nog weinig, onder meer doordat er te weinig goed opgeleid personeel is in de verpleeghuiszorg.

Raymond Koopmans, hoogleraar ouderengeneeskunde aan het UMC St Radboud in Nijmegen en ook werkzaam als specialist ouderengeneeskunde, kent de voorbeelden van een andere aanpak van gedragsproblemen. "Soms zijn het hele kleine dingen", zegt hij. "In de zorginstelling waar ik werk, hadden we een vrouw die iedere avond voor het slapen gaan beslist naar haar man wilde en dan zeer onrustig werd. Haar ontreddering was voor iedereen heel invoelbaar. Haar man heeft toen een videoband gemaakt, waarop hij haar toesprak: dat ze gerust kon gaan slapen, dat hij de volgende dag weer op bezoek zou komen. Als de vrouw onrustig was, werd die videoband afgespeeld. Dat werkte perfect, ze kwam volledig tot rust. Dat zijn van die kleine succesjes."

Roemeense arts verbaasd over voorschrijfgedrag

De Roemeense specialist ouderengeneeskunde Marinela Olaroiu, sinds 2000 in Nederland werkzaam, is somber over het hoge gebruik van antipsychotica en andere medicijnen voor psychische problemen in Nederlandse verpleeghuizen. Ze ziet die praktijk rond de psychofarmaca niet snel veranderen.

"Toen ik in Nederland ging werken in een verpleeghuis, was ik verbaasd over de hoeveelheid die werd voorgeschreven. Niet alleen voor dementerende bewoners, maar voor iedereen die zich niet rustig houdt. Ik vind nog steeds dat dit te gemakkelijk gebeurt en onmenselijk en onpersoonlijk is. Een vorm van mishandeling en extreme medicalisering bij ouderen met een cognitieve stoornis, dementie of depressie. Ik schreef weinig voor en dat resulteerde vaak in discussies met het team. Toch schreef ik meer psychofarmaca voor in één maand in Nederland dan in twintig jaar als huisarts in Roemenië. Ik ben daar niet trots op."

Volgens Olaroiu wordt in de opleiding te weinig aandacht besteed aan therapieën zonder medicijnen. "Ook moeten hulpverleners leren 'nee' te zeggen tegen de druk om voor te schrijven. Ik ben niet optimistisch dat er op dit gebied iets zal veranderen. In tien jaar is het gebruik van psychofarmaca gestegen. Het zit in de mentaliteit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden