Media en Irak-oorlog / Nu al wint de leugen

Journalisten wereldwijd bereiden zich voor op oorlog met Irak. Een moeizame missie, waarbij de kosten torenhoog oplopen. Het is de vraag of de waarheid uiteindelijk wel in de huiskamers komt.

Generaals vechten altijd hun vorige oorlog, en presidenten tegenwoordig ook. Dat wat geweest is, bepaalt de toekomstige strategie. De les van Bush senior heeft junior doen breken met een Amerikaanse traditie. Voor het eerst sinds de oorlog in Vietnam mogen er journalisten mee naar het slagveld.

Tijdens Golfoorlog in 1991 zorgde CNN voor nieuwe televisie. De zender zond de dagelijkse briefings van de grappenmakende generaal Schwartzkopf rechtstreeks uit. Het leek de ideale manier om de beeldvorming aan het thuisfront te sturen. Jan Modaal waande zichzelf in de woestijn en het beeld ontstond van een 'schone oorlog'. De precisiebombardementen lieten zich lezen als computerspelletjes.

Pas later werd bekend dat Amerikaanse bulldozers hele terugtrekkende Irakese divisies letterlijk onder het zand hadden geveegd. De enorme slachting stond in schril contrast met de gecreëerde werkelijkheid. Maar daar had Bush senior, destijds president, geen last van tijdens de gevechten. Hij had het klapvee waar hij het hebben wilde. Eén ding was hij slechts vergeten, met verstrekkende gevolgen meent mediasocioloog Peter Hofstede. Bush sr. had geen gewekt. ,,Door het gebrek aan helden van vlees en bloed is de oorlog heel snel verdampt. In plaats van glorie herinneren alleen zieke veteranen aan de gewonnen strijd.''

Zoonlief blijkt een voorbeeldige leerling. Onlangs kondigde het Pentagon aan, het Amerikaanse ministerie van Defensie, dat zo'n vijfhonderd voornamelijk Amerikaanse journalisten met het leger mee mogen optrekken, bij een inval in Irak.

Applaus voor deze openheid? Zou de waarheid nu eens niet het eerste slachtoffer zijn van een oorlog, zoals senator Hiram Johnson in 1917 al voorspelde? Zijn woorden zijn vaak herhaald.

Sceptici hebben er weinig vertrouwen in. Commandanten behouden immers het recht activiteiten van de meegereisde verslaggevers te verbieden, als de veiligheid van de troepen daarom vraagt. Bovendien benadrukt onderminister van Defensie Bryan Whitman niet voor niets dat de journalisten helemaal moeten opgaan in hun eenheid. Samen eten, samen leven, samen rouwen om de gesneuvelden?

Hofstede spreekt van 'para-militairen'. ,,De vraag is meer dan gerechtvaardigd of de oorlogscorrespondent op die manier optimaal functioneert. Het enige doel van de uitnodiging aan verslaggevers om mee te gaan, is de oorlog verder te verheerlijken. Degenen die een pasje krijgen, zijn allemaal van te voren gescreend. In Washington worden de schrijvers van kritische artikelen over de kwestie Irak al geboycot. Die komen het Witte Huis niet meer in tijdens persconferenties. Ze worden zelfs als een soort landverraders gezien. Net als de communisten tijdens de Koude Oorlog. Er is een nieuw McCarthy-isme in opkomst.''

Een voorbeeld. Eerder deze week kregen de popartiesten tijdens de uitreiking van de Grammy's een spreekverbod. CBS, de zender die de show de ether in begeleidde, had de artiesten uitdrukkelijk verboden om politieke verklaringen af te leggen over Irak. De tv-zender had zelfs van tevoren gedreigd de microfoons uit te schakelen als een winnaar van een van de muziekprijzen toch zijn boekje te buiten zou gaan.

Ook in Nederland heeft de Amerikaanse propaganda zijn uitwerking niet gemist. Nu al niet, weet tv-verslaggever Peter Tetteroo. Hij was in december voor 'KRO-Netwerk' in Irak.

,,Het kwaad is al geschied. Het is wonderlijk te merken hoe we allemaal, óók journalisten, zijn beïnvloed door de gedachte dat de Irakezen griezels zijn. We zijn geïndoctrineerd en niet meer objectief. Het is daarom des te interessanter om de werkelijkheid te laten zien in Irak zelf. Dat heb ik geprobeerd te doen. En dat kan ook, ook al heb je een minder (een regeringsfunctionaris die de journalist begeleidt, red.) op je nek. Irakezen blijken heel gewone mensen. Aardig en gastvrij. Natuurlijk is er een verwerpelijke dictatuur, maar de laag onder de machthebbers bestaat uit vriendelijke mensen.''

,,Ja, zeggen collega-journalisten dan als je terugbent, je hebt je laten inpakken door ze. Onzin vind ik dat. Ik heb nooit gezegd dat ik dat regime steun, dat ik het ermee eens ben dat op grote schaal mensenrechten worden geschonden. Natuurlijk niet. Maar het kan ook niet zo zijn dat we een opgelegd vijandsbeeld hebben van Irak, dat we steeds bevestigd willen zien. Ik vind dat journalisten de plicht hebben dat te doorbreken. Maar in plaats van nuances aan te brengen, laten ze het massaal liggen. Waarmee de vooroordelen blijven bestaan.''

Tegenwoordig wordt de oorlog niet alleen op het slagveld gewonnen. Bush denkt handig gebruik te maken van de wonden die na elf september nog altijd open liggen. Net als zijn vader overziet hij echter, volgens Hofstede, niet alle consequenties van zijn propaganda-tactiek. ,,Bush heeft erg z'n best gedaan om Osama Bin Laden het gezicht te geven van Saddam. Op die manier probeert hij het patriottisme van 9/11 over te hevelen naar de Irak. Met deze tactiek wil hij de afgedwongen loyaliteit van de vaderlandse pers versterken. Want niemand mag zeggen dat de aanslagen op de Twin Towers ook ongewroken kunnen blijven.''

,,Al Kaida heeft alle moslims opgeroepen bij een aanval op Irakin opstand te komen. Dat kan uitmonden in een wereldoorlog, maar dit wordt door de president gebagatelliseerd. De waarheid is dit keer op voorhand al het slachtoffer geworden. Dat is nieuw. We gaan met een leugen deze oorlog in.''

Oorlogstraining Nederlandse journalisten

Nederlandse omroepjournalisten hebben onlangs in Whales een intensieve survive hostile regions-cursus gevolgd, een oorlogstraining dus. Voor het bedrag van ruim drieduizend euro per persoon leerden onder andere Willem Lust (Nova) en Tim Dekkers (Netwerk) verschillende varianten van bloedingen en brandwonden te herkennen. Ook kregen ze lessen in wapenkunde en kaartlezen.

Hilversum is er klaar voor. De nieuws- en actualiteitenrubrieken van de publieke omroepen hebben een proefuitzending gemaakt, om de gezamenlijkheid te trainen bij het uitbreken van de oorlog. Afgezien van wat praktische problemen met toegangspasjes en computers, verliep die naar wens.

Een handvol verslaggevers is inmiddels vertrokken en wacht in de regio (Koeweit, Turkije, Noord-Irak) op wat komen gaat. Bagdad zelf is lastiger te bereiken, mede omdat de Irakese autoriteiten niet al te scheutig blijken met visa voor Nederlandse journalisten.

De kosten voor verslaggeving uit het aanstaande oorlogsgebied zijn hoog: de verzekeringspremie voor verslaggevers in Irak kan oplopen tot 500 euro per dag, zo meldde de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) afgelopen week. En dan is er nog geen letter nieuws tot stand gekomen. De kosten van satellietgebruik voor telefonie en het doorzenden van tekst en beeld zullen eveneens de pan uitrijzen. De premies zijn volgens de NVJ zo hoog, omdat onduidelijk is over welke chemische en biologische wapens Irak beschikt. Journalisten kunnen zich dus niet afdoende voorbereiden.

Onbekendheid met de mogelijk wapens van Saddam zorgen er volgens de NVJ ook voor dat de fysieke voorbereiding van de oorlogsjournalisten niet overal even gedegen is. Dat bleek uit een voorlichtingsbijeenkomst die de NVJ vorige week hield over nucleaire, biologische en chemische strijdmiddelen. ,,Bescherming van de journalisten in Irak gaat veel verder dan even een overalletje mee tegen een gifaanval. Ze moeten uitgerust worden met gedegen beschermingsmateriaal'', aldus Ellie Speet van de NVJ. De journalistenbond adviseert media hun mensen speciaal gefabriceerd materiaal mee te geven: een masker, pak, laarzen en handschoenen. Minstens zo belangrijk is volgens Speet het aanwijzen van een vaste coördinator per redactie, die de verslaggever ter plekke begeleidt. ,,Dat geeft eenduidigheid en is een onmisbare steun voor degene die onder zulke zware omstandigheden zijn werk moet doen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden