'Mededieren' weten hoe het voelt een varken te zijn

De gouden eeuw van het dier is aangebroken. Dieren zijn benoemd tot 'de kroon der schepping' en de mens alleen voorzover hij ook een dier is. Daarom zouden beesten dezelfde morele rechten moeten krijgen als mensen. Maar kan dat eigenlijk wel?

Eén kuiken ontsnapte uit een loods met duizenden vleeskippen. Het beestje werd opgevangen door enkele dierenliefhebbers en 'Repelsteeltje' gedoopt. Broertjes en zusjes zijn inmiddels verwerkt tot stukjes kipfilet, Repelsteeltje daarentegen krijgt dagelijks een uitgebalanceerd portie voer, een wandeling door de tuin en een knuffel. Ze tolereert geen enkel dier in haar buurt als ze over het boerenerf marcheert. Kippen haat ze vooral. Wanneer ze er eentje tegenkomt, pikt ze ernaar met het nodige geweld. Kippen zijn wreed. Wanneer een soortgenoot een bloederig wondje heeft, pikken de overige dieren net zo lang door tot het beest half opgegeten sterft. En dan nog is het vreetfestijn niet voorbij.

Is dit rechtvaardig? Een kip weet niet dat je een zieke broeder de dood niet mag injagen. Het concept van recht is in essentie menselijk en hoort thuis in de menselijke morele wereld, betoogt de Amerikaanse moraalfilosoof Carl Cohen, hoogleraar aan de universiteit van Michigan.

Alleen de mens kan zijn acties beoordelen op morele gronden. Dieren beschikken volgens hem niet over dit morele vermogen en kunnen zich dus ook niet aan die bepalingen houden. Daardoor hebben dieren geen rechten en kúnnen ze die ook niet hebben. ,,We schenden niet de rechten van het dier, omdat het dier geen recht hééft dat geschonden kan worden.''

,,Waarom zou alleen de mens drager van rechten kunnen zijn?'', werpt rechtsfilosoof Paul Cliteur en voormalig ambassadeur van de stichting Varkens in Nood tegen. ,,Omdat alleen de mens voor die rechten kan opkomen? Maar waarom verklaren we geestelijk gehandicapten dan niet rechteloos?''

,,Omdat die'', zegt Cohen, ,,tot een sóórt horen die in staat is morele verplichtingen in acht te nemen''.

Tegenstanders bekritiseren het idee van 'een soort'. Mens én dier zouden ook onder een gemeenschappelijke noemer van 'biologische entiteit' kunnen vallen.

De Britse filosoof en utilitarist Jeremy Bentham (1789) was de eerste die ervoor pleitte om het dier naast de mens te beschouwen als 'kroon der schepping'. Hij meende dat niet de rede of het spraakvermogen, maar het vermogen tot lijden een argument is om iemand -hetzij mens of dier- rechten te geven. Omdat dieren ook kunnen lijden, zouden zij onder hetzelfde morele beslag als mensen moeten vallen.

Onzin, meent Christian Parmentier, dierenarts, bonthandelaar en auteur van het boek 'Het dier en zijn mensenrechten'. ,,Lijden is geen criterium voor morele relevantie. Dieren eten elkaar ook op.''

Er ís weinig verschil tussen mens en dier, onderstreept Cliteur voortdurend, verwijzend naar Darwin, die dat met zijn evolutietheorie duidelijk heeft gemaakt. Hij vindt dat de mens moreel gezien weinig hoger staat dan het beest, of zelfs helemaal niet: ,,Het superioriteitsgevoel van de mens is een hoogmoedige illusie''.

Dit is de ondertoon van de parallellen die door sommigen worden getrokken tussen mensenwereld en dierenleven. De varkens in de vleesindustrie zouden net zo lijden als de Joden tijdens de Holocaust. Toen een fokverbod voor pitbulls in aantocht was, protesteerden hondeneigenaren door hun dieren Jodensterren te laten dragen.

Onder het grote publiek wordt de gelijkschakeling van mens en dier aangemoedigd door het dierenleed door een antropomorfe bril te bekijken. ,,Heeft u wel eens een nachtje in de stal doorgebracht om te weten hoe het voelt een varken te zijn?'', vroeg Hans Baaij, voorzitter van de stichting Varkens in Nood aan een varkenshoudster. ,,Zes miljoen mensen stierven in concentratiekampen, maar zes miljard kippen zullen dit jaar sterven in slachthuizen'', aldus Ingrid Newkirk, voorzitter van grootste Amerikaanse dierenrechtenbeweging People for the Ethical Treatment of Animals.

De liefde voor dieren laat kip Repelsteeltje koud. Haar enige obsessie is voedsel. Koek steelt ze van haar baasjes, muizen eet ze op met huid en haar. Voer haar het vlees van haar familieleden en ze zal zich geen seconde bedenken.

Dierenrechtenactivisten -die zichzelf ook wel 'mededieren' noemen- vragen zich af waarom we dieren geen rechten zouden geven. Vorig jaar opperden de stichting Varkens in Nood en Paul Cliteur het idee om dieren net als mensen een Universele Verklaring van hun rechten te geven -een verklaring die Cliteur al heeft voorgelezen, ten overstaan van varkens. Uiteindelijk moet er ook een tribunaal komen waar dierenbeulen berecht kunnen worden. Een aantal mensenrechten is volgens hem ook op dieren van toepassing. Dieren zouden niet gemarteld moeten worden, meer bewegingsvrijheid moeten krijgen én uiteindelijk het recht op leven.

Want, zeggen dierenrechtenactisten, hebben wij vroeger rechten ook niet onthouden aan slaven en vrouwen? Daarbij het argument aan de kant schuivend dat slaven en vrouwen wél in staat zijn om het concept 'recht' te begrijpen.

Het dier krijgt een voorkeursbehandeling: hij mag zich wel beroepen op morele rechten, maar hoeft zich niet aan morele plichten te houden, concludeert de Belgische Beweging voor Recht op Vrijheid van Keuze (Brok) op haar website, waarvan Parmentier de 'geestelijke vader' is. Vlees eten is voor mensen verboden, want dan zouden ze inbreuk maken op de bescherming van dieren. Het dier mag zich echter wel vergrijpen aan een ander dier. Hoewel het in eerste instantie lijkt alsof dierenrechtenorganisaties streven naar de gelijkheid van mens en dier, zegt Parmentier in De Groene Amsterdammer, worden uiteindelijk de mens rechten ontnomen: het gebruik van dieren.

Vlees eten zou moord zijn, of zoals de Australische filosoof en hoogleraar bio-ethiek Peter Singer (hoewel hij als utilitarist niet bij voorbaat tegen dierenproeven is) het stelde: ,,Een goede samenleving kan alleen maar goed zijn als het een vegetarische is''.

Dieren gebruiken voor voedsel, kleding en medisch onderzoek -ook als daar het welzijn van de mens mee gediend is- is verwerpelijk, vindt filosoof Tom Regan, inspirator van de Amerikaanse dierenrechtenbeweging.

De filosofie van de puristen (Animal Liberation Front en Animal Right Milicia) en de pragmatisten (Peta en Gaia) onder de dierenrechtenactivisten omtrent dierproeven getuigt van een devotie voor het dierlijke welzijn boven dat van de mens. Voor puristen is daarbij geweld tegen mensen niet uitgesloten. ,,Zelfs al zouden dierproeven een medicijn voor aids opleveren, dan zijn we er nog tegen'', zei Newkirk. ,,De mensheid is gegroeid als een kanker. Wij zijn het grootste probleem op aarde.'' Daarmee begint de ondermijning van de status van de mens, die uitmondt in een algemene zelfhaat.

In de toekomst zal de status van het dier nog groter worden, verwacht J. de Cock Buning, universitair hoofddocent en gespecialiseerd in dierproefvraagstukken. ,,Dan zullen alle dieren mijn-dieren zijn'', voorspelde hij tijdens zijn oratie. De waarde van het overvloedige product 'mensheid' zal dalen, voorspelde milieudeskundige en econoom Manfred Gerstenfeld in Trouw: ,,Het doden van mensen zal mensen relatief minder gaan bezighouden en de bescherming van dieren en ecosystemen zal meer centraal komen te staan''.

Zo geeft de ultraradicale The Voluntary Human Extinction Movement het 'hoopvolle' advies om het uitsterven van duizenden dieren en planten tegen te gaan: het laten uitsterven van één soort, de homo sapiens. Dierenrechten hebben niets te maken met liefde voor dieren, aldus Parmentier. ,,Het is vaak een emotionele uitdrukking van mensenhaat.''

Ook de Britse politicoloog John Gray van de London School of Economics liet vorige maand daarvan nog een sterk staaltje zien. De mens is volgens hem een -schadelijk- onderdeel van de biosfeer van de aarde door zijn buitenproportionele groei, die te vergelijken is met een 'tumor'.

Repelsteeltje is dood. Ze is niet geslacht vanwege haar kipfilets, ze is simpelweg gestikt door een akelige aandoening waardoor kippen blauw zien van benauwdheid en binnen enkele uren het loodje leggen. De toegesnelde dierenarts kon niets meer voor haar doen. Diep verdriet, want ze was als kip kind aan huis.

De Belgische moraalfilosoof Etienne Vermeersch vindt dat het onderscheid tussen mens en dier in ere moet worden gehouden. De mens heeft niet alleen een bewustzijn, maar ook een sterk zélfbewustzijn. Mensen moeten daarom zichzelf als hoogste doel blijven beschouwen. Als waarde-erkennend wezen is de mens bron van alle waarden en zijn dieren subject van menselijke rechten, stelt hij. Volgens Vermeersch bepaalt de mens met zijn subtiele ethische benadering welke rechten welke dieren hebben op basis van een zo volledig mogelijke wetenschappelijke kennis.

Daarmee sluit hij aan bij Cohen, die ook vóór het fatsoenlijk behandelen van dieren is -waarbij de mens boven het dier staat en een Universele Verklaring van de rechten van het dier nergens op is gestoeld. Mensen zijn verplicht de dierlijke schepselen humaan te behandelen: we moeten afzien van misbruik zover we redelijkerwijs kunnen. Maar dat de mens zichzelf eigenhandig van de troon stoot -zoals extremisten doen- om het dier te benoemen tot de echte kroon der schepping, is onzinnig.

Want kippen zoals Repelsteeltje volgen slechts hun eigen instinct: ze pikken dóór.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden