Mea culpa van het atheïsme

Geen atheïst haalt het in z'n hoofd te eisen dat iedereen zijn goddeloze opvattingen deelt', stond vorige week donderdag als streamer bij de column van Elma Drayer. Ik las het met grote vreugde. Drayer moet het soort atheïst als ikzelf voor ogen hebben gehad, was mijn eerste gedachte. Vriendelijk, uitgewogen, doet geen vlieg kwaad en met voldoende vertrouwen in de rede om religie intellectueel interessant te blijven vinden. Het soort mensen, kortom, waarmee je graag een vorkje prikt.

Bij verder lezen kwam ik met beide benen op de grond. Niet ik maar de Palestijn Waleed Al-Husseini had model gestaan voor Drayers 'goede atheïst'. Dat was er in de streamer tussenuit geschrapt, waardoor een subtiele opmerking plots in een nogal raar statement was veranderd. Want dat geen enkele atheïst het zou wagen anderen tot zijn inzichten te dwingen wordt door de jongste geschiedenis hardhandig weersproken.

De grootste vervolgingen en massamoorden van de twintigste eeuw zijn in naam van datzelfde atheïsme bedreven. Het Russisch stalinisme, het Chinese maoïsme en het Duitse nationaal-socialisme deden in godsdienstvijandigheid weinig voor elkaar onder.

Gretig gaven zij zich over aan het sluiten van godshuizen, verbieden van toneelstukken of tentoonstellingen, verbranden van boeken of vermoorden van schrijvers: allemaal ondeugden waarvan atheïsten zich verre zouden houden, volgens de door Drayer geciteerde Bart Tromp. En zeker niet in de laatste plaats 'omdat zij zich in hun heilige atheïsme gekwetst voelen'.

Godsdiensten hebben in de loop der eeuwen heel wat onheil aangericht, maar sinds een eeuw of wat betonen militant atheïstische ideologieën zich goede leerlingen. En zoals van gelovigen inmiddels wordt verwacht dat zij zich van hun bloedige geschiedenis terdege rekenschap geven, zo zou een zekere bescheidenheid ook atheïsten niet misstaan.

Toch kom je die zelden tegen. Ik vermoed omdat het atheïsme zichzelf alleen maar als deugdzame redelijkheid kan zien. Een 'ideologie' zal het zich (zelfs in de neutrale betekenis van het woord) zéker niet vinden - maar het grappige is dat dat nu juist voor alle ideologieën geldt. Tot wat voor verkrampingen dat kan leiden, werd een paar weken geleden zichtbaar in het Europese Parlement, toen paus Franciscus daar een rede zou houden.

Wat doet een religieus leider in een politieke vergaderzaal? - zo vroegen een paar laïcistische partijen zich af? Voor Nederland roerde zich vooral het redelijk alternatief van D66, dat altijd een beetje mataglap raakt zodra het over godsdienst gaat. Je kunt erop wachten of daar klinkt het wachtwoord van de scheiding van kerk en staat - meestal in een betekenis die dat principe helemaal niet heeft.

Dat kerken, gelovigen of religieuze leiders zich geen politieke mening of uitspraak mogen permitteren betekent het in ieder geval níet. En ook niet dat een kerkvorst in een parlement niet het woord zou mogen voeren, 'omdat hij nu eenmaal geen politicus is', zoals een Europees afgevaardigde opmerkte.

Elk parlement en elke politicus heeft het recht te luisteren naar wie dan ook die moreel gewicht in de schaal legt. Zouden we ook geprotesteerd moeten hebben tegen de toespraak van Malala voor de VN?

Franciscus hield, voor zover ik het begrepen heb, een moreel indrukwekkende rede. Daartoe is de godsdienst óók in staat. Niet meer maar ook niet minder dan het atheïsme. Zoals ook beide kunnen ontsporen.

De gevestigde godsdiensten zijn daar in Europa langzamerhand wel van doordrongen; hun mea culpa's zijn aan de orde van de dag. Nu het atheïsme nog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden