Mata Hari in de Gouden Eeuw

A.F.Th. van der Heijden over de groeistuipen van de Republiek der Verenigde Nederlanden

Aan het eind van het literaire jaar 2015 nog een volvette verrassing in de vorm van een historische roman van A.F.Th. van der Heijden: 'De ochtendgave'. Zijn eerste echte, want al spelen veel van zijn boeken zich in het nabije verleden af, 'Het hof van barmhartigheid' en 'Onder het plaveisel het moeras' bijvoorbeeld naar aanleiding van de Bemmelse moordzaak van 1974, puur historische romans waren dat niet. 'De ochtendgave' is dat wel en nee, het maakt geen deel uit van Van der Heijdens voortschrijdende cyclus 'De tandeloze tijd'. Ik geloof niet dat de historische personages hier vermommingen of voorouders zijn van Van der Heijdens bekende personages. 'De ochtendgave' is een vrijstaande roman in de trant van het werk van Thomas Rosenboom, die andere grote romancier van dit moment.

We schrijven eind zeventiende eeuw. Hoofdpersoon is de Nijmegenaar Casper Sonmans, een gesjeesde student medicijnen die nu als notulist in dienst van de Nederlandse Staten is. Het verhaal begint met een Van der Heijden waardig tafereel: de executie van een Nijmeegse burgemeester die door de nieuwe garde ter dood is veroordeeld: "Er was geen bloedspoor. De zwaardhouw was door de beul zo perfect uitgevoerd dat zowel aan de zijde van de romp als aan die van het hoofd de hals een gaaf snijvlak vertoonde, roze en wit en blauw gemarmerd. Als de situatie niet zo droevig was geweest, had ik er als voormalig student van de Snijkamer misschien wel waardering voor op kunnen brengen. Anatomisch vakwerk."

Maar de hoofdmoot van het verhaal betreft de vredesonderhandelingen van de Nederlandse Staten met de Fransen in het jaar 1678. Daarbij is een bijzondere rol weggelegd voor Sonmans vrouw Sara die op de ochtend na de huwelijksnacht in het rampjaar 1672, vlak na de fysieke 'ochtendgave' van haar man spoorloos is verdwenen. Wat volgt is een enigszins bloedeloos maar daardoor juist wel authentiek overkomend verslag van de vredesonderhandelingen met de bepruikte Fransen, waarin steeds de inlichtingen van de geheimzinnige PFV een belangrijke rol spelen. Het blijkt Sara te zijn; geschaakt? overgelopen naar de Fransen? Je komt er niet goed achter. Feit is dat deze Mata Hari-achtige geschiedenis voor haar niet goed afloopt.

Aan het eind van de geschiedenis zien we een middelbare Caspar Sonmans terug bij zijn zoon Putto die vaststelt dat zijn eertijds potente vader inmiddels last heeft van de 'voorstanderklier', waarin de moderne lezer de prostaat herkent. Sic transit gloria mundi, zou je kunnen zeggen.

'De ochtendgave' is zeker geen kostuumstuk geworden; op wat pruiken, koetsen en kaarsen na wordt er eigenlijk niet veel aandacht besteed aan het laat-zeventiende-eeuwse decor. Het is een roman over familiegeheimen, duistere beweegredenen, de maatschappij die over haar burgers beslist, plotselinge omkeringen van het lot etcetera. Wat dat betreft zou het met een beetje fantasie ook een boek over onze eigen tijd kunnen zijn. Maar ik denk dat Van der Heijden juist begoocheld is geraakt door de geschiedenis van de groeistuipen van de Republiek der Verenigde Nederlanden, een wereld vol intriges (Het verraad van ritmeester Buat) en gruwel (de moord op de gebroeders De Witt!), de onderbuik van de beschaving, en ja, ook door de schilderkunstige plastiek van zeventiende-eeuwse tronies: "Zijn laatdunkende onderlip glom van historisch besef. De witkanten bef beneden zijn weke onderkinnetje mocht zo meteen de druppel dweepzuchtig kwijl opvangen." In zijn nawoord belooft hij mogelijk nog eens uitgebreider over de Gouden Eeuw en de Franse inval te schrijven.

Intussen zie ik 'De ochtendgave' toch vooral als een kort zijpad in het oeuvre van Van der Heijden, een vingeroefening om te zien of hij ook dit métier beheerst. Het is wat je noemt een vaardige exercitie, die me niettemin deed verlangen naar de corebusiness van Van der Heijdens schrijfkunst, zijn weergaloze vertolking van onze eigen epoche. Wat dat betreft doet zijn aankondiging tot slot van liefst vier nieuwe romans (waaronder een getiteld 'President Tsaar op Obama Beach') het beste hopen.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave De Bezige Bij; 304 blz. euro18,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden