Mata Hari als de dansende tijgerin

In de serie 'De Schepping' vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand kwam. Vandaag: Hoe breng je femme fatale en exotische courtisane Mata Hari dansend tot leven? Choreograaf Ted Brandsen, librettist Janine Brogt en danseres Anna Tsygankova van Het Nationale Ballet geven hun impressie.

In welgeteld 38 seconden moet Anna Tsygankova in 'Mata Hari' van het ene in het andere kostuum zien te komen. Van transparante sarong en bustehouder, fonkelend van de juwelen, naar zwart bolerootje en strokenrok. Het wordt geoefend in het kostuumatelier van Het Nationale Ballet. Drie kleedsters met een meetlint rond de nek spelden de lengte af. "Kan ik wat meer decolleté krijgen? Ik wil me in die scène zo sexy mogelijk voelen."

In elf verschillende kostuums is Tsygankova te zien als Mata Hari, de verleidelijke danseres, courtisane en dubbelspion, die Europa in het eerste decennium van de twintigste eeuw aan haar voeten kreeg. Ted Brandsen, artistiek directeur van Het Nationale Ballet en choreograaf van 'Mata Hari het ballet', liep zes jaar rond met het idee om de in Leeuwarden geboren naaktdanseres als onderwerp voor een ballet te nemen. Uitgangspunt: Mata Hari als icoon van haar tijd, een vrouw die continu andere gedaantes aannam, daar heel succesvol in was maar door de tijdgeest werd ingehaald.

Ted Brandsen: "Mata Hari verzon steeds wat anders over haar achtergrond. Dat ze de dochter was van een Indiase radja, dat ze tempeldanseres was geweest en op de schoot van de god Shiva had gezeten. Het publiek smulde ervan. In onze tijd zou Mata Hari een uitstekende marketeer zijn geweest. Ze creëerde een mythe om te bereiken wat ze het liefst wilde: succes, vrijheid, onafhankelijkheid. Dat deed ze met enorm veel lef, pit en doorzettingsvermogen."

Dramaturg Janine Brogt tekende voor het libretto: "Mata Hari heeft er alles aan gedaan om een succes te worden. Ze heeft geen moment bij de pakken neergezeten. Ze had in Nederlands-Indië een ongelukkig huwelijk. Maar ze scheidde liever, een schande in haar milieu, dan erin te berusten. Zoals iedere 'gevallen' vrouw die in die tijd nog iets van haar leven wilde maken, ging ze naar Parijs. Aanvankelijk ging het daar heel moeizaam. Ze heeft als amazone opgetreden in een circus, waarschijnlijk de hoer gespeeld, totdat ze opeens het idee kreeg om exotische dansen op te voeren. Die waren in de mode, geheel naar de exotische smaak van de Belle Epoque, en ze kende die uit haar Indiëtijd. Vervolgens werd ze in de Parijse societywereld geïntroduceerd door een prominent verzamelaar van oosterse kunst."

Het meisje dat in 1876 in Leeuwarden als Margaretha Zelle wordt geboren, is op haar 29ste een hype in Parijs. Ze betovert het societypubliek met haar exotische dansen, waarbij ze langzaam haar lichaam ontbloot. De naam Mata Hari, van een door Margaretha verzonnen Javaanse prinses, is Maleis voor 'Oog van de Dag', ofwel de zon. De naam staat het eerste decennium van de twintigste eeuw voor opwindend en sensueel, de 'femme fatale' pur sang, het archetype van de gevaarlijke vrouw dat in die tijd in vele kunstuitingen opduik. Mata Hari's talloze, openlijke affaires met mannen in uniform - van welke nationaliteit dan ook - maken haar zowel interessant als verdacht in de ogen van de geheime diensten. Ze wordt in 1917 ter dood veroordeeld wegens spionage en sterft voor een Frans vuurpeloton.

Hoe kan de levenskracht van een vrouw met zo'n bewogen leven in dans worden verbeeld? Die vraag leverde een grote uitdaging op voor Janine Brogt. "De dans kent natuurlijk dialoog. Alles moet in dans zijn uit te drukken en daarvoor moet je als het ware andersom denken. Er speelt zich een scène af in de Moulin Rouge, nadat Mata Hari in Parijs is gearriveerd om het daar als actrice te gaan maken. Ze probeert aan de bak te komen, maar niemand is in haar geïnteresseerd, ze is onzichtbaar. Dat moet afschuwelijk zijn geweest voor een vrouw die graag gezien wilde worden. Dat kun je in dans alleen tonen door de drukte in haar omgeving heel groot te maken en Mata Hari zelf heel stil. Pas dan ligt er in zo'n scène drama besloten."

Live fast, die young, zo is de levenskracht van Mata Hari bij Het Nationale Ballet te omschrijven, volgens Brandsen. "Er is zo veel gebeurd in haar leven, zo snel, ze was pas veertig toen ze werd geëxecuteerd. Om dat idee van urgentie te benadrukken is er gekozen voor veel korte scenes, miniatuurtjes als het ware, alsof je in een flits terugkijkt op haar leven."

Janine Brogt had in het creatieproces drie plaatjes in haar hoofd. "Van Madonna en van Lady Gaga, de Mata Hari's van deze tijd, ook vrouwen die zich steeds opnieuw uitvinden. De derde is een oude afbeelding van Gare d'Orsay, nu museum, toen treinstation. Het station staat voor het vrolijke vooruitgangsdenken van de Belle Epoque waar de Eerste Wereldoorlog een eind aan maakte. Dat loopt analoog aan het leven van Mata Hari zelf: in oorlogstijd was een chique courtisane verdacht, wat ze zo graag wilde zijn betekende uiteindelijk haar ondergang. Dat heeft ze niet onder ogen willen zien."

Ted Brandsen: "Pas in 2017 komt in Frankrijk het oorlogsdossier van Mata Hari vrij en dan weten we wat er zich precies heeft afgespeeld. Ontpopte ze zich in de Eerste Wereldoorlog inderdaad als gewiekste dubbelspionne? Wij geven haar het voordeel van de twijfel. Het staat vast dat ze de afspraken met de Duitsers nooit is nagekomen. De 20.000 franc die ze kreeg voor het aftroggelen van informatie van haar Franse amants beschouwde ze als schadevergoeding voor het mislopen van gage door de sluiting van de theaters door de Duitsers. Waarschijnlijk heeft ze wel informatie doorgespeeld aan de Fransen; ze zou van hen voldoende geld krijgen om na de oorlog met haar jonge Russische minnaar een riant leven te kunnen leiden. Ze was boven alles ook heel romantisch."

Charismatisch, elektriserend, romantisch en misschien een beetje naïef: dat was Mata Hari ten voeten uit. Past bij zo'n gelaagd personage een doorgewinterde ballerina als Anna Tsygankova, werkzaam bij het gezelschap sinds 2007? Brogt: "Anna Tsygankova is een tijgerin, ze staat voor oerkracht pur sang. Mata Hari was met haar 1.78 meter extreem lang voor haar tijd. Anna is niet zo lang, maar ze heeft vuur, je móet naar haar kijken en ze weet dat te gebruiken. Ze durft ook kwetsbaar te zijn, want dat is Mata Hari óók: verdrietig en eenzaam omdat de wereld om haar heen afbrokkelt." Brandsen benadrukt dat Tsygankova veel heeft bijgedragen aan het tot leven wekken van Mata Hari. "Als ik iets voorstelde in de studio, zei ze nogal eens: 'Dat zou Mata Hari nóóit doen'."

'Liefde is de sleutel tot alles'

Wat zou Mata Hari nooit doen?

"Opgeven. Mata Hari was een vrouw die elke moeilijke situatie voor haar kon laten werken. Daardoor werd ze nog vastberadener om door te gaan. Ongelukkig huwelijk? Wegwezen, naar Parijs. Niet aan de bak kunnen komen als actrice? Alles op alles zetten om een superdansact te maken. Uit mijn eigen leven herken ik dat er groei in het omgaan met tegenslag zit. Ieder mens gaat in principe door hetzelfde proces: je leert lief te hebben, ervaart verdriet, maakt nare dingen mee; dat maakt je tot mens. Het besef van mens zijn werd door Mata Hari voor mij heel pregnant. Haar kracht gaf mij ook kracht", vertelt ballerina Anna Tsygankova.

Moet je een 'tijgerin' zijn om Mata Hari gestalte te geven?

"Ach, haha... Mata Hari was een sterke vrouw. Ze beschikte over een mix van kracht, creativiteit, intelligentie en was ook enorm gretig. Ze transformeerde van Fries meisje tot Mata Hari om te bereiken wat ze wilde: groots leven. Ik doe mijn best om die ontwikkeling geloofwaardig neer te zetten."

In welke scène is dat het best gelukt?

"Ik krijg vleugels in de tweede acte. Daarin danst ze met haar laatste minnaar, een Russische officier, de enige man van wie ze echt heeft gehouden. Pas op het einde van haar leven vindt ze de liefde! Ze ontmoet deze jongeman op het moment dat ze bang is, haar geloof in een goede afloop heeft verloren. Door de liefde die ze voor hem voelt, krijgt ze weer hoop. Dat vind ik inspirerend, dan ga ik echt een beetje zweven."

U ziet het ballet als liefdesverhaal?

"Door Mata Hari ben ik er nog meer van overtuigd dat het leven om liefde draait. Liefde is de sleutel tot alles. Er is voor mij daarom niets mooiers dan liefde te mogen dansen. Het is heel anders om een bestaand historisch figuur te dansen dan een fictief balletpersonage. Vanuit psychologisch oogpunt leer ik daar veel van: waarom zou iemand op een bepaalde manier handelen? Mata Hari was in alles wat ze deed op zoek naar liefde en bevestiging. Haar moeder overleed toen ze dertien was, nadat haar vader het gezin al had verlaten. Ze werd weggestuurd naar ooms en tantes in Den Haag, bracht haar puberteit door in een kleinburgerlijk, repressief milieu. Ik heb geprobeerd duidelijk te maken dat haar drang om bigger than life te zijn door dat verdriet werd geleid. Het feit dat haar vader haar in de steek had gelaten sloeg een gat in haar hart. Dat probeerde ze te dichten met de aandacht van al die mannen."

Dat klinkt heilig. Was Mata Hari niet de courtisane, die zich simpelweg door al die mannen liet onderhouden in ruil voor seks?

"Ze was verslaafd aan aandacht, ze creëerde het personage Mata Hari om die aandacht te kanaliseren. De femme fatale was heel spannend en gewild in die tijd, en daar profiteerde ze van. Ik zie het als een matriarchale greep op de man. Het stelde haar in staat het leven te leiden dat ze wilde, in paleizen, met de mooiste jurken, midden in de mondaine wereld. Ze weigerde pertinent slachtoffer te zijn. Dat vind ik een mooie boodschap, ook in onze tijd."

Die 38 seconden omkleedtijd, gaat dat lukken denkt u?

"Dat doe ik niet alleen, hè; er staat in de coulissen een team van kleedsters klaar dat me erbij helpt. Wat is dat eigenlijk voor een rare vraag! Natuurlijk lukt dat. Theater is theater. En in het theater lukt uiteindelijk alles."

'Mata Hari' van Het Nationale Ballet gaat op 6 februari in première en is tot met 26 februari te zien in het Muziektheater in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden