Masaccio komt thuis

Het Italiaanse stadje San Giovanni Valdarno herdenkt zijn beroemdste burger ooit: Tomasso Masaccio, de eerste grote Renaissance-schilder, die er zeshonderd jaar geleden geboren werd. In het Masaccio-jaar 2001 wil San Giovanni zich meer dan ooit profileren als Masaccio-stad. Maar wie de schilder echt wil leren kennen, moet hem achterna reizen - naar Florence.

Een klein, onopvallend pand, ingeklemd tussen drukke winkelgebouwen in het centrum van San Giovanni. Hier werd hij op 21 december 1401 geboren: Masaccio, de man die in zijn korte leven de schilderkunst voorgoed zou veranderen. Het Casa Masaccio doet tegenwoordig dienst als expositieruimte, maar vooralsnog is het in de naburige winkels heel wat drukker. Het optrekje zal het centrum zijn van de aanstaande festiviteiten in het kader van 'Masaccio 2001'.

Want de inwoners van dit onbekende plaatsje, gelegen aan de voet van de Appenijnen, willen wel degelijk dat de wereld het weet: San Giovanni is Masaccio-stad! Diverse tentoonstellingen, conferenties, de oprichting van een studiecentrum en zelfs de uitgave van een speciale postzegel, geen moeite wordt gespaard om de aandacht van kunstminnend Europa te trekken.

,,Iedereen moet weten wie Masaccio was, en waar hij vandaan kwam''. Zegt Pierluigi Ermini, hoofd communicatie van San Giovanni, in zijn kantoor op een steenworp afstand van het Casa Masaccio. ,,Meer dan de helft van zijn leven heeft de schilder hier doorgebracht. Hier is zijn persoonlijkheid gevormd.'' Als zesjarige verloor Masaccio zijn vader, een notaris; moeder hertrouwde, maar ook zijn pleegvader stierf jong. Later kreeg de jongen, die was geboren als Tomasso Cassai, de bijnaam Masaccio: slordige Tomasso. Volgens Giorgio Vasari, die over Masaccio schreef in zijn 'Levens van schilders' (1550), was dat terecht: hij was immers een 'uiterst verstrooide, zeer onbekommerde persoon', die 'zich niet erg druk maakte om zijn eigen zaken, laat staan om die van anderen'.

Hier stond zijn wieg. Maar wie Masaccio werkelijk wil leren kennen, moet niet in San Giovanni zijn. Een kennismaking kan alleen plaatshebben in Florence, waar de schilder zelf al op 16-jarige leeftijd heentrok. Masaccio ontmoette er de markante figuren die hem tot zijn unieke stijl brachten, en zijn belangrijkste werken zijn er te zien.

Eén van Masaccio's vroegste werken is 'Madonna met kind en St. Anna' uit 1424, een paneel dat in het Uffizi-museum in Florence hangt. Het werk is een coproductie: Masaccio maakte het samen met zijn twintig jaar oudere leermeester, Masolino. De leerling schilderde Madonna, het Kind en één van de vijf afgebeelde engelen.

De zichtbare diepte in het schilderij, zo bijzonder in de eroege vijftiende eeuw en zo typerend voor het werk van Masaccio, is hier vooral aanwezig in de delen die Masolino maakte: het gordijn, dat een ruimte chter de figuren suggereert, en de hand van St. Anna boven het kind. Masaccio speelt het spel mee, via de duidelijk zichtbare knieën van de Madonna.

De inventiviteit waarmee het paneel is gemaakt valt pas echt op bij vergelijking met de gotische panelen, die op dat moment de dienst uitmaakten in Florence. In bijvoorbeeld 'De aanbidding der koningen' van Da Fabriano, dat een jaar eerder in dezelfde stad werd gemaakt, wordt de ruimtelijke werkelijkheid nog niet weergegeven zoals ze is, en ontbreekt nog de subtiele dieptewerking.

Masaccio en Masolino maakten nog een werk samen: een omvangrijke muurschildering in de Brancacci-kapel van de Santa Maria del Carmine; dit fresco verbeeldt het leven van Petrus. Maar hier was de leerling zijn meester al voorbij gestreefd. De twee afbeeldingen van Adam en Eva (de één van Masaccio, de ander van Masolino) zijn veelzeggend: bij Masolino zijn de twee zondaars lieflijk en beschaafd, zonder veel emotionele duiding - zoals in vrijwel ieder schilderij uit deze periode. Maar uit het portret van Masaccio blijkt een uniek talent om emoties te verbeelden: Adam en Eva zijn hier twee gebroken mensen, vervuld van verdriet en schaamte.

Masaccio's aandeel in het gehele fresco toont al niet meer de invloed van Masolino, maar die van een veel bekender artiest, die als geen ander in deze periode tragiek in zijn figuren wist te leggen. In Florence stuitte de jonge schilder op het werk van Donatello, die met zijn beelden een revolutie teweeg had gebracht in de stad. Donatello verwierp de gestileerde kunst van de gotiek, en streefde naar een realistischer verbeelding van het menselijk lichaam. De beeldhouwer, met wie Masaccio ongetwijfeld contact heeft gehad, heeft zo een sleutelrol gespeeld in Masaccio's ontwikkeling.

Het bekendste werk van Masaccio is na een grondige restauratie sinds kort weer te zien. Het fresco van de Heilige Drie-eenheid in de Santa Maria Novella in Florence heeft op veel tijdgenoten een verpletterende indruk achtergelaten: voor het eerst werd ruimte en diepte gesuggereerd in een schildering, zo perfect, dat de toeschouwer bijna gelooft dat hier niet twee, maar drie dimensies aanwezig zijn.

Net als bij het fresco in de Brancacci-kapel, waarin de invloed van Donatello zo zichtbaar is, heeft de jonge Masaccio gebruik gemaakt van revolutionaire ideeën uit een andere tak van kunst. In de afbeelding van de Heilige Drie-eenheid paste Masaccio mathematische principes toe die waren geïntroduceerd door de Florentijns architect Filippo Brunelleschi (1377-1446). Deze ontwikkelde ideeën over perspectief, die we terugzien in zijn ontwerpen. Hij bracht een ruimte terug tot een wiskundig figuur, waarin de diverse elementen hun eigen maar samenhangende rol spelen. Belangrijk was voor hem het perspectief, waarin alle figuren zijn opgesteld langs denkbeeldige lijnen, die samenkomen in één centraal punt. In Masaccio's Heilige Drie-eenheid zien we dat principe terug: de afgebeelde personen vormen een driehoek, die het oog naar de hoofden van Jezus en God leidt.

Het idee van een driedimensionale ruimte wordt gevoed door twee geknielde figuren op de voorgrond - de opdrachtgever, de Florentijnse koopman Gonfaloniere Lenzi, en zijn vrouw - en door een memento-mori-schildering daaronder: een sarcofaag en skelet met een (Latijnse) boodschap voor de levende toeschouwer: 'Ik was wat u bent, en wat ik ben zult gij zijn'. Het plafond van de ruimte waarin Christus en God zich bevinden, doet modern en echt aan.

Vasari loofde het perspectief, zo geschilderd, 'dat het lijkt of er een gat in de muur zit'. Brunelleschi's principes over architectuur en het gebruik van perspectief zijn hier dusdanig goed toegepast, dat diverse kunsthistorici hebben gesuggereerd dat de architect heeft meegewerkt aan het schilderij. Dat is niet bewezen, maar vaststaat dat Masaccio hier, net als bij zijn andere meesterwerken, heeft geprofiteerd van de innovatie van een kunstbroeder uit Florence. Masaccio zelf was, zeker gezien het feit dat hij maar 27 jaar oud werd, extreem getalenteerd; maar zijn nieuwe stijl was vooral de bundeling van vondsten van anderen.

Niet zo heel ver weg van al die kunstschatten, op ruim dertig kilometer van Florence, moeten de inwoners van San Giovanni Valdarno het doen met het Casa Masaccio. Fresco's maakte de schilder in zijn geboorteplaats niet, en zijn verplaatsbare werken zijn onbetaalbaar. Hoewel: in de lente van 2002 zullen, als sluitstuk van het Masaccio-jaar, vier panelen van de schilder een half -jaar lang in zijn geboorteplaats hangen. Eén ervan is het paneel dat Masaccio met Masolino maakte, de andere drie zijn minder interessant - maar zullen wel voor het eerst in San Giovanni hangen. Pierluigi Ermini is trots: ,,Masaccio komt thuis''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden