Opinie

'Martyrium' verliest magie

AMSTERDAM - Sinds het vorige seizoen is de toneelformatie 't Barre Land bezig aan het spelen van een toneelbewerking van Elias Canetti's meesterwerk 'Het martyrium'. Hoewel de auteurs ervan, Czeslaw de Wijs en Ditte Pelgrom, wellicht hun werk af hebben, ging pas deze week na het eerste deel, 'Een hoofd zonder wereld', dat vorig seizoen al op het repertoire stond, nu het tweede deel, 'Hoofdloze wereld', in première. Voor het laatste deel, 'De wereld in het hoofd', waarin professor Kien zich ten slotte samen met zijn grote Chinese bibliotheek in brand zal steken, moeten we nog een tijdlang wachten.

'Die Blendung', dat destijds van de vertaler Jacques Hamelink als Nederlandse titel 'Het martyrium' kreeg, is een van de schitterendste romans die ik ken. Het zwaartepunt van het boek ligt, zoals de titels van de drie delen al aangeven, in de fascinerende werelden die de wereldvreemde kamergeleerde Kien omgeven én die welke zich in zijn hoofd afspelen. De gesprekken met zijn boeken, een ontmoeting met Confucius bijvoorbeeld, zijn wonderbaarlijke dromen, en de wereld waarin hij terechtkomt als hij door zijn echtgenote en voormalige huishoudster de deur is uitgezet, roepen beelden bij je wakker die misschien het fraaist in een film van Fellini tot uitdrukking zouden kunnen komen.

't Barre Land volgt uiteraard een andere weg. In hun toneelbeeld is soberheid de sterkste troef: de bibliotheek van professor Kien bestaat uit ruwhouten plankjes, op maat van kortere en langere boekenplanken in torens naast elkaar gezet. In het tweede deel staan de 'kasten' los van elkaar, zodat we daar tussendoor de spelers zien die niet op scène zijn. Zoals gebruikelijk bij 't Barre Land, is de voorstelling als het ware de visualisering van een dramaturgisch staketsel. Maar voor Canetti betekent dat in dit geval dat de vertelling met de geestige dialogen daarin als parels aan een snoer ons wordt voorgeregen. Dat is buitengewoon onderhoudend om te zien, maar het is te weinig in verhouding tot het boek.

Ik hoor natuurlijk de verwijten al: de productie van 't Barre Land moet je als zelfstandige grootheid ondergaan, en niet vergelijken met het boek. Ik heb daar lak aan, want dat boek bestaat wel degelijk en is voor ieder te lezen. Zo was professor Kien in mijn voorstelling een lange, spichtige neuroot, die snel tot onverantwoordelijke daden is te brengen zoals het huwen van zijn huishoudster, maar ook al in het oorvijgen uitdelen aan zijn bewonderend buurjongetje Franz Metzger. Daarvoor in de plaats zet Jacob Derwig een goeie lobbes neer, heel lief en leuk, maar geen Kien. Margijn Bosch als huishoudster Therese had daarentegen de boosaardigheid van haar personage onbarrelands-goed te pakken.

De Picasso-achtige vertekeningen in het wereldbeeld van professor Kien, binnen en buiten zijn hoofd, krijgen te weinig kans. Het best lukte dat wellicht bij Vincent van den Berg, die in het eerste deel het jongetje Metzger, of meer algemeen het dramaturgisch continuo van de handeling voor zijn rekening neemt, maar vooral in het tweede deel als hij Kiens metgezel en berover speelt, de Jood Fischerle. Dan is hij kwikzilverachtig mooi, op het antisemitische af, wat de Jood Canetti zeker genoegen zou hebben gedaan.

Martijn Nieuwerf, Anouk Driessen, Peter Kolpa, Jorn Heijdenrijk: je kunt niet zeggen dat 't Barre Land het met slechte of zelfs matige acteurs moet stellen. Maar dat zinderende samengaan van dramaturgische theorie en acteergekte als enkele jaren terug in 'Langs de grote weg' en 'Platonov' van Tsjechov: kan dat nu nooit meer terugkomen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden