Martin van Rijn: 'We moeten weer voor elkaar gaan zorgen'

Staatssecretaris Martin van Rijn: 'De zorg is meer klaar voor de toekomst dan ooit.' Beeld Phil Nijhuis
Staatssecretaris Martin van Rijn: 'De zorg is meer klaar voor de toekomst dan ooit.'Beeld Phil Nijhuis

Zittend in 'Vak K' van het kabinet luisterde staatssecretaris Martin van Rijn twee dagen lang hoe in de Tweede Kamer de balans opgemaakt wordt van vier jaar regeren door VVD en PvdA, zijn partij. Hij deed dat op zijn Van Rijns. Een beetje in de luwte, op de achterste rij, met een dikke dossiermap op schoot in plaats van met een smartphone, zoals veel collega-bewindslieden. De staatssecretaris van volksgezondheid staat bekend als een noeste werker, die politiek zijn zaken altijd op orde heeft. Maar een publiekslieveling is hij niet geworden de afgelopen jaren.

Dat ligt deels aan zijn stijl: hij is geen geboren politicus. Hij heeft zich achter de schermen weleens laten ontvallen dat hij 'niet zo geschikt is voor de campagnestand'. Van Rijn was eerder als topambtenaar op het ministerie van volksgezondheid een van de architecten van het nieuwe zorgstelsel met marktwerking via zorgverzekeraars.

Het ligt ook aan zijn opdracht en onderwerp: de zorg. Onder zijn leiding werd de afgelopen jaren de langdurige zorg voor kwetsbare groepen als ouderen en chronisch zieken drastisch gereorganiseerd. Gevolg: grote onrust in het land. Op werkbezoek werd hij door demonstranten aan zijn oor getrokken. Voor de zomer bleek dat de inspectie zorgen heeft over de groep verpleeghuizen waar zijn eigen moeder die alzheimer heeft woont. Ze woont daar nu nog, de zorg is er nog steeds niet op peil.

En nu is de PvdA-staatssecretaris in de positie dat zijn beleid de partij kan maken of breken bij de verkiezingen. Zorg is voor kiezers, volgens onderzoek, thema nummer één.

Staat u onder zware druk? Bij de Algemene Beschouwingen zeiden bijna alle fracties, ook uw PvdA, dat het niet goed gaat met de zorg.
"Zorg staat bij elke verkiezing op één als onderwerp waar mensen zich zorgen over maken. Dat zeg ik niet om te relativeren. Het is logisch: zorg gaat over jezelf, over je moeder, je kinderen. Dat is het meest emotionele politieke thema dat je kan bedenken. Ik heb er alleen maar begrip voor dat veel mensen zich afvragen 'Heb ik straks nog goede zorg', nu er zoveel is veranderd.

"Mijn stelling is: we hebben juist geregeld dat er straks nog goede zorg is! Toen dit kabinet aantrad hadden we drie doelen: de kwaliteit van de zorg verbeteren, de betaalbaarheid voor de lange termijn garanderen, en de zorg dichter bij de mensen brengen. Dat waren drie heel grote kwesties. De betaalbaarheid was echt een probleem: het was voor toekomstige generaties niet houdbaar. De kosten stegen elk jaar met 5 procent terwijl de economie stilstond. Maar we moesten het ook op een heel andere manier organiseren, omdat mensen ervoor kiezen om langer thuis te wonen, terwijl ze ouder worden. Vergeet niet hoe institutioneel de zorg in Nederland was, met grote instellingen en voor iedereen hetzelfde aanbod. Dat past ons niet meer."

Had u van tevoren de emoties wel goed ingeschat, hoeveel u overhoop haalt?
"Zorg is gewoon een van de dingen in ons leven die goed geregeld moeten zijn. Zeker ouderen moeten de zekerheid hebben dat de zorg er is als je die nodig hebt. Ik vond het belangrijk om te doen wat nodig was. Dat het emoties meebrengt, en vragen, en spanningen, en verschil van opvattingen, dat begrijp ik. Dat raakt me, natuurlijk."

De sfeer in het land is dat u de zorg hebt afgebroken. Of de veranderingen werken blijkbaar niet, óf u hebt het niet goed uitgelegd?
"Ik vind nooit dat je moet zeggen: je moet het als politicus beter uitleggen. Er is maar één ding dat mensen zal overtuigen: ze willen eerst zien en dan geloven. Ze moeten het zelf merken in de praktijk. Ik vind dat er te weinig oog is voor hoeveel er beter geregeld is dan een paar jaar geleden. Kijk hoe we bezig zijn geweest met de ondersteuning van zieke mensen thuis. We zijn dat op lokaal niveau gaan regelen, via de gemeenten. Niet als doel op zichzelf, maar omdat we meer rekening willen houden met persoonlijke omstandigheden. Ik wil dat er naar mensen wordt geluisterd. We hebben van gemeenten gevraagd, bij wet: 'zorg ervoor dat als mensen zorg nodig hebben, thuis, dat je naar ze luistert'. Zij kunnen dat het beste. En verder: we hebben de afgelopen jaren elk jaar méér uitgegeven aan zorg, ook aan langdurige zorg. Dat was geen kaalslag, er is geld bijgekomen.

"De een heeft een aanpassing van het huis nodig, de ander dat de boodschappen worden gedaan. Voor het eerst in jaren komen we niet meer aan met indicatieformulieren die niemand begrijpt en die alle patiënten over een kam scheren. We hebben geregeld dat iedereen recht heeft op wijkverpleging, waarbij de wijkverpleegkundige zelf mag kijken wat er aan de hand is, en vraagt 'Wat heb jij nodig?'. Dat valt trouwens buiten het eigen risico. Ik sprak vorige week een huisarts die zei: 'Ik heb meer contact met de gemeente dan in de hele tien jaar hiervoor'. Het wordt misschien door het grote publiek nog niet zo gezien, maar het is een enorme omdraaiing van hoe de zorg georganiseerd wordt. De zorg wordt veel persoonsgerichter.

Staatssecretaris Martin van Rijn. Beeld Phil Nijhuis
Staatssecretaris Martin van Rijn.Beeld Phil Nijhuis

"Als mensen denken: maar de verpleeghuizen dan? Ik ben niet voor niets de discussie over de kwaliteit van de verpleeghuizen gestart, omdat we daar echt de volgende fase in moeten. Vroeger lag je op een slaapzaal, nu heb je een eenpersoonskamer maar dat is nog geen goede zorg. Ook hier is de kwestie: wordt er wel voldoende geluisterd naar de patiënten, en naar hun verwanten? Wat is kwaliteit van leven? Ik geloof ook dat we veel meer met familie kunnen praten over combinaties van formele en informele zorg, waarbij de familie een rol krijgt. De volgende stap is dat intensieve verpleeghuiszorg niet per se in een verpleeghuis zelf gegeven wordt, dat kan ook thuis. Daar moeten meer mogelijkheden voor komen.

"Ik snap heel goed dat er nog klachten zijn, en dat niet alle gemeenten of verpleeghuizen het nu al goed doen. Maar de feiten zijn dat we trots kunnen zijn: patiënten hebben recht op goede zorg en ook de toekomstige generaties kunnen de zorg krijgen die zij nodig hebben, doordat het betaalbaar blijft. De zorg is meer klaar voor de toekomst dan ooit."

Volgens de Raad van State moet er opnieuw bezuinigd worden, de zorg slorpt nog steeds te veel op van het nationaal inkomen.
"Voor dit moment gaat het goed. Dit kabinet heeft een 'houdbaarheidsoverschotje' gecreëerd. De sociale zekerheid, de AOW, de zorg, die zijn allemaal op de langere termijn betaalbaar. Als de Raad van State bedoelt: blijf wel oppassen, dan begrijp ik dat. De zorgkosten moeten niet harder stijgen dan logisch is vanwege de vergrijzing. Maar voor het moment hebben we de lijn goed te pakken."

"Er is fors bezuinigd, dat was niet leuk, wel nodig. Mensen betalen nu al meer dan 5000 euro per jaar aan zorgkosten. We moeten die kosten wel samen opbrengen. Het gaat ook over: wat betalen degenen die niet ziek zijn, of wat betalen je kinderen straks?"

Dat klinkt niet alsof u veel ruimte ziet om het eigen risico te verlagen.
"Er zijn chronisch zieken of gehandicapten die elk jaar hun eigen risico kwijt zijn. Dat is een zware last. Ik vind dat we daarnaar moeten kijken. Dat is geen gratis verhaal, dat kost iets van 4 miljard. Alleen maar zeggen dat je ervan af wilt, maar niet vertellen hoe... ik zal het woord Efteling niet gebruiken, maar dat zijn sprookjes. Ik vind verlaging van het eigen risico iets voor de verkiezingen, voor een volgend kabinet. Je kunt niet halverwege het jaar allemaal ingewikkelde dingen veranderen.

"Ik ben ook niet voor een ander stelsel, zoals de SP wil met een nationaal zorgfonds, waarin de overheid zelf de zorg weer gaat regelen. Ik ben niet principieel tegen, wel praktisch. Ik geloof niet dat grootscheeps reorganiseren en de verzekeraars uit het stelsel halen, de oplossing zal brengen. De echte opdracht is om gewoon praktische discussies te voeren. Waar lopen patiënten tegenaan, welke dingen kunnen beter? Dat gaat om veel kleine dingen opgeteld. Ik ben bijvoorbeeld net begonnen met een project om de samenleving 'dementievriendelijker' te maken."

Ziet u die verbeteringen ook in het verpleeghuis van uw moeder?
"De dag dat ik mijn moeder naar het verpleeghuis moest brengen omdat het echt niet langer thuis ging, voelde als een nederlaag. We zagen pas hoe verward ze was, toen ze na een ziekenhuisopname een paar dagen bij ons thuis woonde. Uiteindelijk ging ze razendsnel achteruit. Dat geeft zoveel verdriet. Dan hoop je dat het in een verpleeghuis goed is.

"Het moeilijke is: een verpleeghuis is altijd minder dan je het thuis gewend bent of had willen regelen. Daarom ook moet het veel meer gaan over kwaliteit van leven in plaats van goede gebouwen en mooie kamers. Overigens is de verpleeghuiszorg in het algemeen in Nederland goed.

"Ik wil veel meer aandacht voor dementie. Niet alleen voor onderzoek naar oorzaken en behandeling, waar al veel geld naartoe gaat. Ik wil dat de familie een vast aanspreekpunt krijgt, iemand om op terug te vallen. Dan zijn we er nog niet.

"De hele samenleving moet 'dementievriendelijker' worden. Dat is de volgende stap. Er moeten veel meer verlofregelingen komen voor mantelzorgers. Er zijn al supermarkten, taxicentrales en politiekorpsen die hun personeel trainen hoe om te gaan met mensen met alzheimer. Dat is de kant die het opmoet. We moeten weer een beetje voor elkaar gaan zorgen."

Verantwoordelijk voor veel veranderingen
Martin van Rijn (60) is namens de PvdA verantwoordelijk voor de jeugdzorg en de zorg voor chronisch zieken, gehandicapten en ouderen. Hij was eerder topman van pensioenfonds PGGM en ambtenaar op het ministerie van volksgezondheid. Onder zijn verantwoordelijkheid veranderde veel in de zorg: De gemeenten werden verantwoordelijk voor de thuiszorg en maatschappelijke ondersteuning, gekoppeld aan een forse bezuiniging. Zolang mogelijk thuiswonen werd het uitgangspunt. Verzorgingshuizen gingen dicht. De verpleeghuizen zijn ontzien. Het persoonsgebonden budget bleek fraudegevoelig, betalingen gaan nu via de Sociale Verzekeringsbank, maar dit loopt nog steeds niet goed.

De zorg in Nederland krijgt de beste rapportcijfers van Europa: een 9. Nergens zijn de uitgaven per inwoner zo hoog. Het meeste geld gaat naar curatieve zorg. De chronische zorg krijgt een kleiner deel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden