Naschrift

Martin Landau was slechterik van beroep

Martin Landau in North by Northwest Beeld RV

De Amerikaanse acteur werd lang getypecast als boef. Later in zijn loopbaan wist hij ook andere rollen te bemachtigen. Woody Allen roemde hem om zijn natuurlijke spel.

Hij was bevriend met James Dean, had een relatie met Marilyn Monroe en beleefde een vliegende start in Hollywood aan de zijde van Alfred Hitchcock. De New Yorkse acteur Martin Landau stond nog maar net op een filmset, toen hij werd opgemerkt door de ‘master of suspense’ die hem castte in zijn roemruchte spionagethriller ‘North by Northwest’.

Dat de rol van de boef aan hem zou blijven kleven – meer dan hem lief was – wist hij toen nog niet. Het was eind jaren vijftig. Landau speelde de sinistere handlanger van de schurk die Cary Grant het vuur na aan de schenen legde. In de glorieuze finale van North by Northwest stond Landau bovenop Mount Rush­more, de gigantische rotssculptuur van vier Amerikaanse presidenten in Nebraska. Hij overleefde het niet in zijn schurkenrol, maar zijn optreden werd alom ­geroemd en was de ­opmaat naar talloze filmrollen in de jaren zestig.

Landau speelde de trouwe generaal in het historische epos ‘Cleopatra’ (1963). De duurste film tot dan toe werd gedragen door Elizabeth Taylor en Richard Burton. De twee hoofdrolspelers, beiden reeds gehuwd, ­kregen op de set van deze film een affaire, die breed werd uitgemeten in de roddelpers. Het was niet het enige schandaal waaronder de megaproductie gebukt ging. “Er was ook een fikse strijd gaande tussen Darryl F. Zanuck, de producent, en Joseph L. Mankiewicz, de regisseur”, herinnerde Landau zich bij de vijftigste verjaardag van Cleopatra. Hele scènes werden uit de film geknipt, ook scènes waarin Landau figureerde, zoals het moment waarop hij moet huilen als hij hoort dat Marcus Antonius is overleden. ‘Generaals huilen niet’, was het verweer van de producent. Landau had er vreselijk de pest in: “De tranen gaven de rol juist vorm”.

Landau kon het weten. Als karakteracteur genoot hij groot respect. Tot aan zijn dood vorige week op 89-jarige leeftijd, was hij artistiek directeur van Actors Studio West waar hij onder meer Jack Nicholson en Anjelica Huston als studenten had. De studio is de Californische tak van de befaamde New Yorkse acteerschool The Actors Studio die met behulp van inlevingstechnieken ‘method actors’ opleidde, zoals Marlon Brando en Robert De Niro.

Marilyn Monroe

Landau, een Joodse jongen uit Brooklyn die als cartoonist jarenlang voor de New York Daily Mail had gewerkt, deed er in 1955 zelf auditie. Tekenen vond hij leuk, maar hij wilde niet zijn hele leven op kantoor zitten. Samen met Steve McQueen werd hij dat jaar uit honderden aspirant-acteurs gekozen om de ­opleiding in New York te volgen. Hij zat er samen met James Dean met wie hij al een tijdje goed bevriend was, en met Marilyn Monroe, met wie hij een paar maanden een relatie had. “Ze kon geweldig zijn, maar ze was ongelofelijk onzeker, tot het punt dat ze je tot waanzin dreef”, zei Landau over zijn tijd met Monroe in The New York Times.

Landau was een lange, slanke jon­geman met ravenzwart haar, donkere, borstelige wenkbrouwen en lippen die gemodelleerd leken naar een Romeins beeldhouwwerk. Zo maakte hij de blits als vermommingskunstenaar Rollin Hand in de populaire sixties-serie ‘Mission: Impossible’, waarvoor hij in 1968 zijn eerste Golden Globe won. Hij deed het goed in televisieseries en dook in de jaren zestig en zeventig op in bekende titels als ‘Rawhide’, ‘Bonanza’, ‘Gun­smoke’ en ‘Columbo’.

Maar het bleef veelal bij bijrollen, ook in speelfilms. Landau had niet het uiterlijk van de aardige buurjongen. ‘I am the bad guy by profession’, zei hij over de lastige tijd waarin hij ‘slechte rollen in slechte films’ speelde. Dat hij getypcast werd als de boef, stemde hem niet bitter, hooguit een beetje droef, zei hij.

Tekst gaat verder onder de video.

Oscargoud

De omwenteling kwam op zijn zestigste toen Francis Ford Coppola hem castte in ‘Tucker: The Man and His Dream’ (1988). In de biopic over auto-ontwerper Preston Tucker speelde hij nog steeds geen titelrol, die was voor Jeff Bridges, maar de manier waarop hij vorm gaf aan de aimabele zakenpartner Abe Krantz was een complete verrassing. Landau kreeg zijn eerste Oscarnominatie en won twintig jaar na Mission: Impossible zijn tweede Golden Globe. Landau had op zijn ­zestigste zijn draai weer gevonden.

Formidabel was hij het jaar erna in Woody Allens misdaaddrama ‘Crimes and Misdemeanors’, een ensemble­­film waarin Landau de gevierde Joodse oogarts en familieman Judah Rosenthal speelde. Het is een man die op het eerste gezicht een keurig leven leidt als lid van de upper middle class in Manhattan, maar die een groot ­geheim met zich meedraagt. Hij heeft zijn hysterische minnares laten omleggen en lijkt er nog mee weg te komen ook. Prachtig zoals Landau, die voor zijn optreden een tweede Oscarnominatie kreeg, alles wegrationaliseert om te doen wat hij wil. De stille paniek staat ondertussen in zijn ogen.

Woody Allen, die met Crimes and Misdemeanors een van zijn beste films maakte, roemde Landau om zijn natuurlijke spel. “Hij klinkt als een echt persoon”, aldus Allen, “als hij praat, klopt het.’’ Vaststaat dat Allen net als Landau opgroeide als Joods ­jongetje in Brooklyn, en dat hij iets in de acteur herkende: de stem van zijn jeugd.

De rol die Landau uiteindelijk ­Oscargoud zou brengen, moest toen nog komen. In Tim Burtons ‘Ed Wood’ (1994) speelde hij de sterren van de hemel als oude, vergeten filmacteur die zijn comeback hoopt te maken. Johnny Depp gaat op voor de titelrol. Hij is Ed Wood, de slechtste maar ook meest opgewekte filmregisseur aller tijden die samen met de oude Dracula-acteur Bela Lugosi een film probeert te maken. Lugosi, afgedankt door ­Hollywood, wordt kostelijk door Landau neergezet: fragiel en explosief ­tegelijk. Zijn gezicht is lijkbleek geschminkt, zijn mond is niet meer dan een streep, en toch is hij uit duizenden herkenbaar. ‘De rol van mijn leven’, zei hij in zijn Oscarspeech.

De vraag of hij zich kon inleven in de ups and downs van een filmsterrenleven in Hollywood, beantwoordde hij met een volmondig ja. In een van zijn laatste interviews vertelde hij vol overgave over zijn vak. “Waar het om gaat, is onvoorspelbaar blijven”, aldus Landau. “Zelftwijfel is een deugd, evenals besluiteloosheid. Aan acteurs die zelfverzekerdheid uitstralen heb je niks, dat is saai. Je moet acteren alsof je niet weet wat er om de hoek gebeurt. Zo is ook het leven, je weet niet wat je te wachten staat.”

Martin Landau werd op 20 juni 1928 geboren in Brooklyn (New York) en overleed op 15 juli 2017 in Los Angeles (Californië).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden