Marteling en huisuitzetting voor een songfestival

Het regime in Azerbeidzjan gebruikt het Eurovisie Songfestival als zelfpromotie. Maar inwoners van hoofdstad Bakoe leven in een heel andere realiteit.

Zoals vorig jaar, in de nacht na de overwinning van Azerbeidzjan op het Eurovisie Songfestival, veel gesproken werd over de grenzen van Europa, zo ging het in hoofdstad Bakoe ook een eeuw geleden al over de vraag tot welk werelddeel het land aan de Kaspische Zee behoorde. Het Kaukasische bergmassief zou een logische grens van Europa zijn, zei de schoolmeester in de klassieke roman 'Ali en Nino' van Kurban Said. Maar gezien de culturele ontwikkeling van Transkaukasië, oftewel Azerbeidzjan, zou het ook bij Europa kunnen horen. "Het hangt dus in zekere zin van jullie gedrag af, beste kinderen, of onze stad bij het vooruitstrevende Europa of bij het achtergebleven Azië behoort."

Als één van die kinderen enkele jaren later te paard de stad uit raast om zijn verloofde te redden van een Armeniër met een auto, beseft hij dat snelwegen het verschil maken tussen Europa en Azië. "Wat een geluk dat we in Azië zijn, in het wilde, achterlijke, onbeschaafde Azië. Waar geen autowegen zijn, maar alleen hobbelige zandpaden, als geschapen voor paarden uit Karabach", schiet het door zijn hoofd. 'Erg slechte wegen', lijken de meloenen langs de weg te zeggen, 'niets voor auto's uit Engeland'.

Het is alsof die passage in het achterhoofd van president Ilham Aliyev is blijven steken. Engelse auto's op glimmend nieuw asfalt, dat is precies wat hij presenteert, vlak voordat het songfestival zijn land tot het middelpunt van Europa maakt. In november 2011 inspecteerde hij de nieuwe zesbaans ring van Bakoe, die de snelwegen naar de grenzen met Rusland, Georgië en Iran met elkaar verbindt. Op 8 mei opende hij niet alleen de concertzaal Crystal Hall, maar ook de verlengde snelweg die de binnenstad induikt. Ondertussen rijden vijfhonderd oude Londense taxi's rond in Bakoe, werden er vorige week vijfhonderd nieuwe voorzien van navigatie en betaalautomaten, en ligt in China een bestelling voor nog tweeduizend stuks.

De taxichauffeurs hebben Engelse les gehad. De oude verkeersborden zijn vorige week vervangen. De nationale verkeerspolitie waarschuwt verkeershooligans met strenge straffen, omdat 'inachtneming van de verkeersregels in hoge mate bijdraagt aan een positief beeld van het land'. Inwoners van Bakoe worden herinnerd aan hun burgerplicht en verzocht om met openbaar vervoer te reizen. Bij verstopte wegen is Azerbeidzjan nu niet gebaat.

Londense taxi's, dat zal Engeland zijn, dacht mensenrechtenactiviste Leyla Yunus toen ze op het vliegveld van Genève een reclamespot zag. Een prachtig plein deed toch meer aan Monte Carlo denken. Een stad aan de zee, Casablanca dan? Maar het was een reclame voor Bakoe, de stad waar haar familie al zes generaties leeft, en die de laatste jaren flink is veranderd. Hoe lang zij er nog woont, durft ze niet te zeggen. Het huis van haar vaders grootvader is in augustus vorig jaar verwoest, een dag nadat The New York Times een interview met haar plaatste. Ze is bang dat hetzelfde gebeurt met het appartement waar ze nu kantoor houdt, en dat van haar moeders grootvader was. "Niemand is veilig", zegt ze.

Yunus is directeur van het in Bakoe gevestigde Instituut voor Democratie en Vrede. Ze noemt het songfestival een ramp voor het land. Bizar, zegt ze, dat Azerbeidzjan er 227 miljoen euro aan besteedt, tien keer zoveel als andere landen. "We hebben veel olie en gas, maar voor dat bedrag zijn ook uitkeringen gekort."

Sinds 2009 zijn zestigduizend mensen hun woning kwijtgeraakt, berekende haar instituut, en vierduizend gebouwen gesloopt. Toen de autoriteiten in augustus 2011 op grote schaal huizen begonnen te verwoesten, en bewoners met geweld werden verwijderd, schreef ze een brief naar Jon Ola Sand, de hoogste baas van het Eurovisie Songfestival, een evenement van de Europese publieke omroepen (EBU).

"Hoe kunnen jullie feest vieren in een land waar mensen geslagen, gemarteld en onteigend worden?" Ze vroeg hem te protesteren bij de autoriteiten van Azerbeidzjan. Hij antwoordde dat de EBU "niet betrokken is bij enige constructiewerkzaamheden in Bakoe", en dat het festival "gevrijwaard moet blijven van politieke boodschappen of invloeden".

Anderhalve week terug gaf festivaldirecteur Sand een interview aan de Azerbeidzjaanse nieuwssite Today.az. De kop was een citaat: "Lekker eten, vriendelijke mensen. Ik weet zeker dat iedereen een mooie tijd zal hebben in Bakoe." Yunus leest het en lacht schamper: "Ik weet zeker dat hij zal genieten van zijn kaviaar."

De Nederlander Sietse Bakker is event manager van het songfestival en ziet het als een goede gelegenheid voor de pers om op locatie te kijken. "Hoe het nou echt zit met mensen die zogenaamd voor de bouw van de concertzaal uit huis zijn gezet."

Zogenaamd? "Natuurlijk namen wij meteen poolshoogte toen we vorig jaar juni de eerste berichten hoorden", zegt Bakker. "We concludeerden dat het appartementencomplex dat gesloopt zou worden dik zeshonderd meter van de concerthal stond, met bebouwingen ertussen. Er kwam een al lang geplande ringweg."

Anders dan de Azerbeidzjaanse festivaldeelneemster Sabina Babayeva trots vertelde bij haar bezoek aan Amsterdam, is de hal ook niet gebouwd voor het songfestival, maar voor de Olympische aspiraties van Azerbeidzjan. "Eurovisie heeft de bouw versneld", zegt Bakker.

Yunus: "Het komt niet allemaal door het songfestival, maar doordat ons land geleid wordt door een maffia-familie die mensen binnen een week uit hun huis jaagt om een winterboulevard en een winterpark aan te leggen. Als de EBU samenwerkt met die clan, lijken ze daarmee akkoord te gaan."

Dat woord maffia-familie herinnert aan de Wikileaks-documenten waarin de Amerikaanse ambassadeur in Bakoe de familie Aliyev vergeleek met de familie Corleone uit 'The Godfather'. Met de overleden president Heydar Aliyev als Don Vito, en zoon Ilham als een kruising tussen Sonny en Michael. In die speelfilm van Francis Ford Coppola blaast Don Corleone de carrière van zijn zingende peetzoon nieuw leven in. De schoonzoon van president Aliyev treedt op bij het songfestival.

EBU verklaart geen politieke organisatie te zijn. Maar is het niet logisch dat er kritiek komt als er, zoals in maart, lokale muzikanten worden opgepakt? Bakker: "Het is ook niet erg dat het songfestival wordt aangegrepen om een kwestie op de kaart te zetten. In het verleden gebeurde dat na de Oranje-revolutie in Oekraïne of in het Spanje van Franco. Maar het moet een liedjesfestijn blijven."

Omdat de EBU als media-organisatie vrijheid van meningsuiting bepleit, werd op 2 mei in Genève een 'miniconferentie' georganiseerd over persvrijheid in Azerbeidzjan. Mensenrechtenorganisaties zoals Human Rights Watch en Sing for Democracy spraken met vertegenwoordigers van de Azerbeidzjaanse overheid. Na een 'constructieve bijeenkomst vol wederzijds respect', verklaarde de afgevaardigde van president Aliyev de dossiers van mishandelde en gearresteerde journalisten te onderzoeken.

Yunus: "Anderhalve week later werd onze vrijwilliger Elgar Rzaev gearresteerd. De politie stopte drugs in zijn zak en nam hem mee. De repressie gaat gewoon door en zal na het festival nog erger worden. Mehriban Aliyeva, onze first lady en voorzitter van het organiserend comité, noemde het songfestival een geweldige gelegenheid om Azerbeidzjan te promoten. Helaas zijn er mensen die er politieke munt uit willen slaan, voegde ze daaraan toe." Yunus houdt die uitspraak voor een dreigement.

Amnesty International zegt dat de autoriteiten in de aanloop naar het songfestival kritiek harder de kop indrukken dan ooit. Vorige week maandag werden achttien betogers gearresteerd. Vorige week dinsdag is één activist na een jaar gevangenschap vrijgelaten. Van de zeventien overige politieke gevangenen die vorig jaar bij een demonstratie werden opgepakt, zijn volgens Amnesty International elf in hongerstaking gegaan. Veelzeggend noemt Yunus het dat geen enkele NGO tijdens het songfestival vergaderruimte kan huren in een hotel. "Dat is alle hotelmanagers van hogerhand medegedeeld."

Burgemeester Hajibala Abutalibov zegt dat 99 procent van de onteigende inwoners van zijn stad blij is met de schadeloosstelling van 1500 euro per vierkante meter. Yunus noemt dat de leugen van een corrupte bestuurder. "Op internet is te zien hoe zijn bodyguards twee vrouwen in het ziekenhuis sloegen, Afag Ismaylova en de 74-jarige Zarifa Igenderova."

De eerste olierijken van Bakoe lieten in de negentiende eeuw hun huizen bouwen door architecten uit Nederland, Duitsland, Italië en Rusland. Kleine maar mooie woningen, en bepalend voor het historische centrum van Bakoe, waar Russen, Joden en Azerbeidzjanen woonden, dat een eigen sfeer had en waar iedereen elkaar kende. Yunus: "Twintig van die historische monumenten hebben ze verwoest. Ik ontmoette de burgemeester en zei hem dat ze niet alleen criminelen zijn, maar ook cultuurbarbaren. Hij zei dat ze die gebouwen wel kunnen namaken."

Ook haar eigen huis stond in die oude wijk. Als protest schreef ze op de buitenmuur: "Dit is privé-bezit en de vernietiging van dit huis schendt de grondwet en het Europese verdrag voor de Mensenrechten." De rechtbank gaf haar daarin gelijk. Yunus was in Noorwegen toen de bulldozers kwamen. Een medewerker vroeg twintig minuten om het archief te redden, en kreeg er vijf. "Het lag vol persoonlijke eigendommen, waaronder brieven van mijn vader."

Haar huidige kantoor is in april opengebroken. "De deuren stonden open, houtsplinters lagen op de grond. Ik vermoed dat ze video- en audio-apparatuur hebben geplaatst. In mijn vorige huis zat ook spionageapparatuur, die we hebben laten zitten. Ze mogen zien dat ik niets tegen de wet doe. Ik was nu niet ontsteld vanwege de apparatuur, maar omdat ze de deuren hebben beschadigd."

Natuurlijk vindt ze het goed dat journalisten komen kijken. Maar liever had ze een internationale boycot gezien van het songfestival. "Zoals dat in 1980 gebeurde bij de Olympische Spelen in Moskou. Nu wilden we net zoiets bereiken. Maar niemand begrijpt hoe vreselijk dit regime is." Dat Azerbeidzjan niet onder druk wordt gezet zoals Oekraïne vlak voor het EK voetbal, verklaart ze vanuit oliebelangen en duurbetaalde lobbypraktijken. Tegen cynische landgenoten die haar vragen of dit nou die democratie is waarover ze decennia geleden al sprak, weet ze niet goed meer wat ze moet zeggen.

Inmiddels zijn de repetities in Crystal Hall in volle gang. Morgen is de eerste halve finale. Hoe is het om een show op te voeren in een stad waarvan bewoners het niet gemakkelijk hebben? Fadozangeres Filipa Sousa, die Portugal vertegenwoordigt, zegt dat het 'ongemakkelijk' voelt. "Het festival zou een feest moeten zijn, en dat is het niet voor sommige mensen. Het contrast lijkt groot tussen showbizz en de levens van gewone mensen. Maar wij zijn ook gewone mensen met families. Het kost mij geen moeite om me in te leven in de bevolking."

Hopelijk is Joan Franka een avondmens, want in Bakoe is het middernacht als de Eurovisie-uitzendingen beginnen. En hopelijk is haar verentooi brandwerend, want bij haar repetitie zong ze 'You and Me' tussen hoog oplaaiende vuren. Een podiumpresentatie die aansluit bij het festivalthema 'Light your fire', dat weer een verwijzing is naar Azerbeidzjan als land van het vuur.

Joan Franka staat donderdag in de lastige tweede halve finale, met daarin veel Balkan-landen en Zweden, dat hoog scoort in de polls. Wel scheelt weer dat de zwakkere deelnemers Malta en Wit-Rusland meteen na haar aantreden.

In de eerste halve finale zit morgen de opvallendste inzending van dit songfestival, het Russische oude dameskoor Boeranovskiye Baboesjki met het huppelende 'Party for everybody'.

Of de 76-jarige Engelbert Humperdinck de hoge noten haalt aan het eind van zijn ballad 'Love will set you free', wordt pas zaterdag bekend. Want net als Frankrijk, Italië, Azerbeidzjan, Spanje en Duitsland is ook Engeland direct geplaatst voor de finale.

Zanger Jan Smit en presentator Daniël Dekker verzorgen het commentaar bij de live-uitzendingen van de Tros op Nederland 1. Op de drie festivaldagen is ook de docu-soap 'Op weg naar het Songfestival' te zien.

Lastige halve finale

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden