Marlene Dumas is bang voor God, maar niet voor Jezus

Christelijk literair tijdschrift Liter gaat in op de kunst van Marlene Dumas, wiens 'Het laatste avondmaal' te zien is in het heropende Rijksmuseum. Het blad toont een zestal portretten van Jezus die Dumas in 1994 maakte in opdracht van pater Mennekes van de Sankt Peterkathedraal in Keulen. Ze gaf de tientallen beelden de titel 'Männeransichten' mee. Op verzoek van Dumas drukt het blad bij de portretten een handgeschreven tekst van de kunstenares af.

Het is een soort gebed. "Jesus, over Jou ga ik niets nieuws verzinnen of bedenken", schrijft ze. "Ik heb Jou al bewonderd door de ogen van anderen; dood, in Holbein; bijna onzichtbaar in de sluier van de Heilige Veronica, van Zurbaran, lijdend bij Grünewald, verleidelijk bij Pasolini; koortsig bij El Greco, bedenkelijk in het fotografische negatief van de lijkwade van Turijn, lichtend bij Velásquez, afwijzend in Noli me Tangere van Titiaan... Ik ben bang voor Jouw Vader, maar niet voor Jou. Hij schenkt de bekers, en niet Jij."

Het blad heeft verder aandacht voor romanschrijver Marcel Möring, met besprekingen en fragmenten uit Mörings dagboeken toen hij 'Dis' aan het schrijven was. Zoals het volgende fragment: "Ik dacht, terwijl ik liep en liep en liep aan de straf van Kaïn: 'Zodra je stilstaat, zul je gejaagd en geslagen worden. Daarom zul je voordurend moeten vluchten'. (...) Daaraan moest ik denken en terwijl ik alsmaar voortliep (...) wist ik niet meer of ik over Kaïn dacht of over mijzelf."

In 'Cultureel-maatschappelijk' maandblad Streven staat een interessant essay van de bekende Belgische publicist en psychoanalyticus Paul Verhaeghe over de discussies rond DSM, het standaard handboek voor psychiaters voor diagnoses van psychische stoornissen.

Tot nu toe is elke nieuwe editie van dat boek weer een stukje dikker dan de vorige. De recente vijfde editie vormt geen uitzondering.

Verhaeghe heeft het over de 'DSM-bilisering' van de samenleving. Het handboek, dat overal ter wereld wordt gebruikt, is een instrument voor de machtsuitoefening van psychiaters en farmaceutische bedrijven, zegt hij. Het boek geldt immers als een objectieve maatstaf, gebaseerd op hard wetenschappelijk onderzoek. Dat is ideaal voor verzekeringsbedrijven die een neutraal criterium nodig hebben om zorg te vergoeden. De patiënt moet dus een etiket uit het boek opgeplakt krijgen voordat hij toegang krijgt tot zorg. Verhaeghe: "Op het eerste gezicht lijkt dit een mooie wetenschappelijke vooruitgang. Eindelijk een universeel, transparant diagnostisch systeem op grond waarvan voor elke aandoening de meest efficiënte behandeling gekozen kan worden! Op het tweede gezicht is dit helaas een droom en ondertussen zelfs een nachtmerrie."

Het systeem creëert aandoeningen, schrijft Verhaeghe. Er worden meer pillen geslikt dan ooit. "De DSM heeft het aantal diagnoses spectaculair doen stijgen, waardoor de psychiatrische machtsuitoefening veel groter is dan weleer."

En: geen enkel onderzoek slaagt erin een duidelijke grens tussen de verschillende stoornissen aan te tonen. De grens tussen normalitiet en pathologie is een schemerzone waar DSM-5 zijn weg niet goed in weet te vinden, constateert Verhaege, "aangezien nu ook normale mensenlijke gedragingen als afwijkingen worden aangeduid."

Verzameldrift
Een paar voorbeelden. Heeft u driftbuien? Grote kans dat u lijdt aan het 'Disruptive Mood Dysregulation Disorder'. Bent u een verwoed verzamelaar van postzegels? Dan zullen weldra ook wel voor u pillen op de markt komen, want verzameldrift heeft nu 'Hoarding disorder'. Bent u al een dagje ouder en wat vergeetachtig? Dan lijdt u aan een 'Minor Neurocognitive Disorder'.

O ja, en koffiedrinken is ook niet normaal meer. Was in DSM-4 'koffieverslaving' al een aandoening, nu is ook 'afkicken van koffieverslaving' als stoornis toegevoegd.

Het mensbeeld achter deze vergaande medicalisering is een deterministische, betoogt Verhaeghe. Het is De la Mettrie die de dienst uitmaakt in de DSM-maatschappij. De 21ste eeuwse 'homme machine' is een 'productiemachine' die zo veel mogelijk "output moet leveren, en daarop voortdurend geëvalueerd en gecontroleerd wordt."

Hapert de machine, dan staat de pillendraaier klaar om hem te repareren, een DSM-boek in de hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden