Marktwerking rukt op in de samenleving. Is dat gevaarlijk?

Beeld ANP

In de nieuwe rubriek Denkers in Debat buigen filosofen en lezers zich gedurende een aantal dagen over een actueel onderwerp. In deze eerste aflevering: marktwerking rukt op in de samenleving. Koersen we af op een morele crisis?

Volgens Harvard-filosoof Michael Sandel is marktdenken niet alleen de economie, maar ook de maatschappij gaan beheersen. Wie genoeg geld heeft, constateert Sandel, kan zorgen dat hij op het vliegveld niet op zijn beurt hoeft te wachten. Vergelijkbaar is de opkomst van de skybox: die heeft een einde gemaakt aan de gelijkheid van stadionbezoekers.

Het zijn volgens hem maar enkele van de vele voorbeelden van maatschappelijke 'vermarkting'. De vrije markt zou de afgelopen dertig jaar zijn binnengedrongen in maatschappelijke domeinen waar zij vroeger buiten stond: de gezondheidszorg, het onderwijs, de veiligheid, zelfs het gezinsleven.

Daardoor is de hele maatschappij van karakter veranderd. Van een samenleving die een markteconomie hád, is zij volgens Sandel zelf een 'marktsamenleving' geworden.

In zijn boek 'Niet alles is te koop' betoogt hij dat de triomf van de vrije markt niet alleen heeft geleid tot een financiële, maar ook tot een morele crisis. Marktdenken zou zelfs 'klassieke' morele argumenten verdringen. Pijnlijk, want de (economisch) zwakkeren worden volgens Sandel het hardst getroffen door die 'vermarkting'.

Volgens Sandel krijgt marktdenken langzamerhand de hele samenleving in zijn greep. Moeten we de noodklok luiden?

- Denker Micha Werner: marktdenken is niet dominant, wel populair

'Marktdenken is nog niet zo dominant dat het de hele samenleving beheerst. In sommige landen verkopen de minder bedeelden hun nieren voor geld. Echte marktdenkers juichen dat toe, ze zien het als uitdrukking van de vrijheid van de verkoper. Daarmee gaan ze zeker te kort door te bocht. Voor zulke ideeën vind je in Nederland maar weinig steun.

Toch is marktwerking, het idee dat iedereen het beste zijn eigenbelang kan nastreven en met elkaar moet concurreren, behoorlijk populair. De scherpe randjes willen we niet altijd zien.

Google is groot geworden door middel van economische concurrentie, maar is nu veel meer dan enkel een bedrijf: de zoekmachine bepaalt welke sites belangrijk zijn en welke informatie we als eerste te zien krijgen. Een belangrijk deel van onze informatievoorziening wordt dus geregeld door een commerciële partij.

Ook een mooi voorbeeld is de opkomst van privélegers. Sandel waarschuwt daar terecht voor: in Afghanistan en Irak strijden er meer soldaten uit naam van bedrijven dan uit naam van het nationale leger. Dat ondermijnt het idee van burgerschap, van strijden voor je eigen land. En het roept de vraag op wie er mag moorden. Over die problemen moet kritisch worden nagedacht. Inderdaad, niet alles is te koop.'

Micha Werner doceert praktische filosofie aan de Universiteit Utrecht. Verder doet hij onderzoek naar de rol van ethiek in, onder meer, publieke communicatie.

- Denker Thomas Muntz: sociale ongelijkheid is echt niets nieuws

'De noodklok luiden? Stel dat het vliegtuig driehonderd jaar geleden was uitgevonden. Dan had de adel als eerste aan boord gemogen en waren de landloze boeren voor een transatlantische vlucht op het dak gebonden. Vroeger was heus niet alles beter.

Destijds werd je status bepaald door je maatschappelijke rang. Misschien is nu vooral onze koopkracht leidend. Als je iedere dag vers voedsel voor jezelf en je kinderen kunt kopen, ben je er uiteindelijk gezonder aan toe. Dat 'de markt' zelfs doorwerkt tot in het leven van kinderen is onrechtvaardig, maar niets nieuws.

Een paar eeuwen geleden leefden we in een standensamenleving met een markt, nu hebben we een samenleving waarin de markt de toon zet. We zijn er niet direct slechter aan toe dan voorheen, toen afkomst, religie, ras en geloof je status bepaalden. Markt, standen en geloof generen allemaal normen en waarden. Waarom is de een erger dan de ander?'

Thomas Muntz studeerde af op populisme en politieke filosofie. Nu volgt hij een opleiding politicologie in Amsterdam.

En, wat vindt u?

Ook uw visie is welkom. Reageer op een van de denkers uit het panel en plaats onder het artikel uw scherpste argumenten of vragen. De meest relevante bijdragen plaatsen we, in de loop van de komende dagen, hierboven. Onze panelleden lezen mee. Zij gaan zo nu en dan in op interessante reacties.

(Onthoud: er wordt hier gedacht met het hoofd, niet met de onderbuik. Niet-inhoudelijke bijdragen worden verwijderd, net als bijdragen die niet op het thema inhaken. Houd er rekening mee dat uw reactie eerst moet worden goedgekeurd.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden