Verbinding

Mark Rutte: 'Het draait niet om mij'

Premier Mark Rutte: 'De grondtoon van respect voor elkaar, van fatsoen, zit zo diep in onze genen, die staat niet fundamenteel ter discussie.' Beeld Werry Crone

Het was het plan om bruggen te slaan, dat lukte wel in de politiek, maar onder de bevolking zwol de kritiek op de Haagse kliek juist aan. Mark Rutte ziet dat een deel van het volk het vertrouwen kwijt is. 'Men vraagt zich af: is die politiek er wel voor mij? Ik wil er voor iedereen zijn.'

Hij geeft niet vaak interviews. In zijn zesjarige premierschap kwam het nooit tot een exclusief gesprek met Trouw en Mark Rutte in het torentje. Maar nu een interview-aanvraag met het thema 'verbinding' in zijn mailbox zat, hapte hij toe. Meer dan ooit wil Rutte de samenleving binden. Niet alleen meer met wetten en beleid, ook met moraal.

"Ik voelde altijd schroom om te praten over de normen en waarden die ik belangrijk vind. Ik ben opgevoed met bescheidenheid als deugd. Als ik als jongen thuiskwam met grote verhalen over school, dan zei mijn vader: 'schrijf maar op een briefje en leg maar in het raamkozijn, dan kan het wegwaaien'. Mijn ouders gaven mij de boodschap: het draait niet om jou. Ik hoor dat nog altijd in mijn achterhoofd. Je kunt zeggen dat ik een beetje de angst had om zelf een dikke ik te worden.

"Dat realiseerde ik me gaandeweg: mijn opvoeding gaf me mijn waarden, maar heeft me in zeker opzicht ook geremd. Sindsdien praat ik meer over moraal. Ik ben tot de conclusie gekomen dat een premier dat moet doen. Die heeft nu eenmaal een groter platform, een luidere megafoon dan iemand anders. Ik weet nu dat ik geen dikke ik ben als ik een speech hou over de dikke ik."

Waar was u bang voor?

"Ik had een zekere terughoudendheid om te zeggen wat ik vind omdat je als premier, zeker van journalisten, onmiddellijk de vraag krijgt: 'en welke wet wilt u daarvoor maken?'

"Wat ik meer ben gaan doen, is zeggen: ik ga helemaal geen wetsvoorstel schrijven. Ik vínd dit gewoon, het is mijn bijdrage aan het debat. Ik heb een paar dingen van huis uit, van het geloof en mijn opvoeding, meegekregen en die drijven me: verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, omzien naar elkaar. Vanuit die waarden benoem ik nu maatschappelijke ontwikkelingen die ik afwijs of juist goed vind."

Heeft het effect, als u dat doet?

"Ik heb niet de illusie dat ik met één speech een maatschappelijke verandering op gang breng. Maar ik heb meer bereik dan een ander. Neem de dikke ik, waarover ik een jaar geleden begon. Als ik iets goed neerzet, dan resoneert dat lang in de samenleving.

"Ik vind het juist de taak van een politicus om te normeren. Alle dingen die je doet, doe je vanuit een ideaal, vanuit een maatschappelijke opvatting."

Komt het inderdaad wel over? U wordt door een deel van de politiek weggezet als onderdeel van een elite, die niet langer luistert. De samenleving versplintert en u zou doof en blind zijn.

"Voor mij is dan de vraag: ga ik in dat etiket wonen of niet? Dan kan ik alleen maar terug naar mezelf, teruggaan naar binnen en me afvragen: 'Waarom doe ik dit?' Ik zit hier niet voor mezelf, echt niet. Ik zit er niet van: kijk mij eens even. In mijn achtergrond zit echt 0,0 procent elite. Ik herken me er niet in. Ik kan mijn tijd maar één keer uitgeven. Als het me om me, myself and I ging, dan kon ik ook wel andere dingen verzinnen om te doen, waarbij je niet iedere dag de grond in wordt geschreven. Dan kan ik wel plekken verzinnen waar je de hele dag applaus krijgt. Dat krijg ik hier bepaald niet."

Beeld Werry Crone

Maar heeft u niet een gevoel van mislukking? De onvrede lijkt niet minder te zijn geworden.

"Nee, er is bij mij niet zozeer gevoel van mislukking. Onze belangrijkste belofte in 2012 was Nederland uit de crisis te halen. Macro is dat gelukt, maar het is niet af. Voor de komende jaren moeten we gaan zorgen dat mensen het in hun persoonlijk leven gaan ervaren.

"Ik zie in de samenleving momenteel twee groepen. Heel veel mensen zijn bezorgd. Die denken: Oei, het is wel even spannend. Krijgt mijn kind dadelijk een baan? Als hij zeventien, achttien is, en hij gaat uit, komt hij dan 's avonds veilig thuis? Of ze denken: Mijn ouders gaan naar een verpleeghuis, krijgen ze daar een respectvolle oude dag? Hebben ze daar niet één of andere manager die er alleen voor zichzelf zit? Dat is een groep die in de kern tevreden is, maar zegt: 'Nou, Rutte, nou moet je wel effe een paar dingen echt goed regelen die ik niet zelf kan regelen'.

"Die mensen snappen ook wel dat het niet van de ene op de andere dag kan, maar nu het beter gaat zeggen ze: 'Ik wil nu dat ook mijn kinderen dadelijk een baan hebben, dat het veilig is en dat je ervoor zorgt dat die ouderenzorg voor elkaar komt, zodat mijn moeder gewoon een fatsoenlijke oude dag heeft en ik me niet rot hoef te voelen dat ze in dat huis zit.'

"Aan de andere kant zijn er mensen die, zeker ook in de crisis, het gevoel hebben gekregen tussen de raderen terecht gekomen te zijn. Ze denken: 'Ik hou me hier aan de regels, ik hou me aan de wet en ik werk hard, maar zijn zij er wel voor mij? Is de politiek er wel voor mij?' Dat vind ik verschrikkelijk. Dat moeten we herstellen. Ik wil vooral met hen het gesprek aangaan, zeggen: 'Wij zijn er ook voor jou. Het is niet omgekeerd. Je bent er niet voor mij, ik ben er voor jou'."

Vertaalt u de onvrede dan niet te veel in materiële termen? Zorg regelen, veiligheid regelen, klaar?

"Nee, het zit juist in immateriële zaken. Er is angst en zorg over vragen als: blijft mijn buurt mijn buurt? In Duitsland is de populistische AfD erg gegroeid na de gebeurtenissen in Keulen, de massale aanranding op het station vorig jaar. Waarom? Vanwege onvrede. Die werd manifest toen heel bestuurlijk Duitsland zei: 'Het kunnen geen asielzoekers zijn geweest. Dat moeten Duitsers geweest zijn'. Vervolgens bleek dat het wel asielzoekers waren. Mensen voelen dat. En zeggen tegen de bestuurders: 'Dan ben je er dus niet voor mij'."

Was u er de afgelopen vier jaar wel voor die mensen?

"Dat is in ieder geval mijn oprechte intentie geweest. Ook al was de reis sinds 2012 heel erg moeilijk.

"Ik praat regelmatig met mensen die zo denken. Op straat, in het weekeinde. Dat zijn, echt waar, vaak heel boeiende gesprekken. Dan begint iemand met de mededeling dat hij PVV zal gaan stemmen of op de Socialistische Partij. Of dat hij zwaar tegen de Europese Unie is. Vaak kun je dan van alles uitleggen en er wordt ook wel geluisterd, maar is de conclusie 'en toch ga ik SP stemmen'. Prima. Ik zal nooit zeggen dat iemand de verkeerde keuzes maakt. Het is de essentie van het leven: luisteren, praten, de dialoog aangaan."

U luistert, maar daarmee is dat onbehagen nog niet weg

"De grondtoon in Nederland is echt samenwerking. Dat is ook de grondtoon van de politiek. Mensen zien gewoon dat je toch met elkaar die verbinding moet zoeken. Dat zit zó in ons land gebakken. Wij maken nog wel eens het grapje: 'God maakte de wereld en de Nederlanders maakten Nederland'. Want de helft van Nederland zou zonder samenwerking onder water staan. Boer Jan en Boer Piet moeten samen die dijk aanleggen. Als ze niet samenwerken, staan ze allebei onder. Nederland is één grote roeiboot waarbij je niet kunt zeggen: 'dáár is het lek'.

"We komen van heel ver, vergeet dat niet. In 2012 bij aantreden van dit kabinet zaten we echt in heel zwaar weer. Ik zeg altijd tegen mensen: 'Dat het nu beter gaat komt niet alleen door het kabinet. Het kabinet kan een paar moeilijke besluiten nemen, een paar wissels goedzetten. We hebben het echter met 17 miljoen mensen gedaan'. Het is begrijpelijk dat mensen niet zeggen: 'Dat vonden we leuk'. Het was ook niet leuk, het was best moeilijk."

Zijn we te somber?

"Mijn stelling is dat Nederland veel optimistischer is dan u denkt. De grondtoon van respect voor elkaar, van fatsoen, zit zo diep in onze genen, die staat niet fundamenteel ter discussie. Maar als je uit zo'n recessie komt, met daarbij nog een vluchtelingencrisis, een groot cultureel vraagstuk over onze waarden en ook nog angst voor aanslagen dan is het niet gek dat dingen heel erg in beweging zijn.

"De nieuwe zorgen gaan nu om de vraag: bewaken we onze waarden als er mensen van buiten komen? Mensen zijn bezorgd of we duidelijk maken waarin zij zouden moeten integreren en of we daar dan eerlijk en duidelijk in zijn, of dat we het maar een beetje laten lopen. Er zijn ook zorgen rondom terreurdreiging. Maar je kunt niet zomaar zeggen: de samenleving is los zand.

"Kijk eens hoeveel mensen vrijwilligerswerk doen! Nederland is absoluut kampioen vrijwilligerswerk in de wereld. Ik geloof dat Denemarken ook een beetje in de buurt komt. Je doet eigenlijk nooit tevergeefs een beroep op een Nederlander. Misschien is dat soms een beetje mopperend, maar uiteindelijk gaan ze met een pannetje soep naar de buren."

Beeld Werry Crone

Dat zegt u, maar de Nederlanders stemmen tegen Europese plannen. Ze zeggen vaak dat ze willen stemmen op een partij die de grenzen dicht wil.

"Ze hebben zorgen. Maar Nederlanders zijn er ook ten diepste van overtuigd dat als mensen op de vlucht zijn, zij het niet in de aantallen die we in 2015 zagen, wij ze dienen op te vangen. Wij politici dienen dan alleen wel tegen de mensen die hier worden opgevangen te zeggen dat ze er bij horen, dat ze dus mee moeten doen en dat ze dat dienen te doen volgens onze waarden. En dat wij ze gaan vertellen wat onze geschiedenis is.

"Ik geef zelf les aan kinderen van vluchtelingen. Die leren Nederlands, gaan naar vmbo of havo en verder. Het zijn ook geweldig knappe mensen die die kinderen begeleiden. In zo'n klas praat ik ook over de vraag: wat maakt Nederland nou Nederland? De vrijheid van meningsuiting. Ik zei: 'Ik snap dat het vervelend is als de profeet beledigd wordt. Maar het mag, dat hoort erbij, hoe idioot en onbeschaafd het ook is'. We hebben dertig jaar lang vergeten dat gesprek met minderheden te voeren. Dan moet je het ook niet gek vinden dat het nu aan de oppervlakte komt."

Maar straks zit hier premier Wilders..

"Nog even jongens, 15 maart is nog maanden weg. Ik heb enorm vertrouwen in Nederland. Mensen willen niet alleen hun zorgen terughoren van politici, maar ook dat ze concrete oplossingen hebben."

Correctie: in een eerdere versie van dit artikel stond dat Mark Rutte zei: 'Ik heb meer bereikt dan een ander'. Wat hij zei was: 'Ik heb meer bereik dan een ander'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden