Boekrecensie

Maria Stahlie beschrijft onze onderhuidse allergieën en obsessies meesterlijk

Beeld RV

Haast als een chirurg ontleedt Maria Stahlie heel fijntjes de gemoedsgesteldheden van haar helden en heldinnen. 

Sommige mensen weten precies hoeveel dagen ze oud zijn, anderen rekenen bijvoorbeeld uit wat de middelste dag van het jaar is, te weten 2 juli. Tot die laatsten behoort de schrijfster Maria Stahlie, geen wonder, het is haar verjaardag, las ik op Wikipedia. Het is een vorm van teldwang, volgens kenners erop gericht om orde in de chaos te scheppen. 

Dat is ook wat Stahlie (1955), een van de beste prozaschrijvers van haar generatie, in haar romans doet. Bij haar staat er altijd iets op het spel, er moet een opdracht vervuld worden, men ondergaat een vuurproef, zoekt de waarheid. Dat was het geval in 'De sterfzonde', 'De lijfarts', 'Het woeste gevecht' om maar een greep in haar omvangrijke oeuvre te doen, het is ook het geval in haar jongste roman 'De middelste dag van het jaar'.

Het is 2 juli 2015. Sylvia Ciecierzky, half Nederlands half Pools, herdenkt dat haar tweede man Andrei, een arts zonder grenzen, precies vijf jaar geleden in Soedan werd vermoord. Ze bezoekt zijn graf, ontmoet daar Lucien, een verlopen Griek uit haar verleden die ook gekomen is om Andrei te herdenken, en trekt een halve dag op met de dronken man die verrekt van de kiespijn.

Excessieve geschiedenissen

Beiden zeulen ze een heel verleden met zich mee: Sylvia de wetenschap dat ze iemand wiens onschuld ze had kunnen bewijzen in de gevangenis heeft laten verkommeren, Lucien zijn betrokkenheid bij een ingewikkelde moord in Griekenland. Het zijn nogal excessieve geschiedenissen (een afgezaagd hoofd, martelfoto's van dementerenden), je zou ze ook gezocht kunnen noemen. Maar het gaat bij Stahlie in wezen niet om het verhaal, maar om de inzichten die haar hoofdpersonen in de loop van het verhaal opdoen.

Gedurende die middelste dag die ook nog eens de heetste dag van het jaar is, doorloopt Sylvia via herinneringen en associaties uit haar verleden diverse fasen in haar bewustzijn die uiteindelijk uitmonden in 'de dwaze - ieder gezond verstand tartende - hoop' dat alles goedkomt. Een min of meer positief, louterend einde dus van een moeizaam etmaal.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld RV

In sommige opzichten herinnert 'De middelste dag van het jaar' aan 'Mrs Dalloway' van Virginia Woolf; ook hier een kijkje in de gedachtenwereld van een geobsedeerde, licht depressieve vrouw die haar grenzen aftast. In het begin heet het nog "Haar systeem werkte, de behoedzame en ongebonden manier waarop ze in het leven stond had haar onafhankelijkheid opgeleverd, een greep op haar leven die dienstdeed als verschansing waarbinnen ze zich veilig wist". Maar allengs slaat zelfkritiek toe. "Niets dan wind had ze gezaaid met haar lauwe levensjaren en nu was de chaos in haar afgestompte geest de storm die ze moest oogsten." Tot er een soort existentiële levenstwijfel de kop opsteekt: "Hoe wist een mens dat hij zijn best deed, hoe wist hij dat hij werkelijk niet beter kon?"

Alles in Sylvia's bestaan is er steevast op gericht geweest om de kalmte en het evenwicht te bewaren, waarbij ze 'de wereld waar ze doorheen liep voor kennisgeving aannam', maar op deze gedenkwaardige dag loopt alles uit de rails en komt ze zichzelf tegen.

Ontwikkelingsromans

Maria Stahlie's romans zijn bij uitstek ontwikkelingsromans. Heel fijntjes, haast als een chirurg, ontleedt ze de gemoedsgesteldheden van haar helden en heldinnen die, ook dat voel je voortdurend, enige moeite hebben zich in het leven staande te houden.

Daarbij komen alle overlevingstactieken, illusies, dingen die ze zichzelf wijsmaken aan de orde. In dat opzicht zijn haar boeken ook confronterend want ze demonstreren hoe achter je eigen maskers en strategieën twijfels en onzekerheden schuilgaan. Het is wat je noemt buitengewoon intense literatuur over individuen in een complexe, dreigende wereld, die je niet onaangedaan uitleest. Als Stahlie niet over zo'n heldere, rake stijl beschikte zou je zelfs van sombere, enigszins misantropische boeken kunnen spreken, zoals uit deze passage blijkt waarin de hoofdpersoon haar gal spuwt over een energieke, vlotte seksegenote "die ook haar, Sylvia Ciecierzky, tegen de haren in streek met haar oeverloze optreden, met haar opdringerige impliciete uitnodiging om zich te laven aan haar ongeëvenaarde intensiteit".

Onredelijk maar o zo inleefbaar. In het beschrijven van zulke onderhuidse allergieën en obsessies is Stahlie een meester. Het maakt 'De middelste dag van het jaar' tot een meeslepend mentaal avontuur.

Maria Stahlie
De middelste dag van het jaar
Querido; 272 blz. € 18,99
OordeelMeeslepend mentaal avontuur dat het gemoed fijntjes ontleedt

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden