Maria Magdalena / Femme fatale van het christendom

Alle eeuwen door is ze vooral mannen blijven fascineren: Maria Magdalena, 'femme fatale' van het christendom. Kerkhistorici en bijbelvorsers hielden zich met haar bezig, maar ook talloze kunstenaars wist zij te inspireren. Voor hen stond ze model voor 'das ewig Weibliche'. In Gent is nu een interessante expositie aan haar gewijd.

De hoer die een heilige werd, een dankbaarder onderwerp voor artistieke creativiteit is nauwelijks te vinden. En omdat over Maria Magdalena geen historische feiten bekend zijn, kon (en kan) een ieder zijn fantasieën vrijelijk de loop laten. Zo vloeiden drie bijbelse figuren -de zuster van Lazarus, een anonieme prostituee die de voeten van Jezus balsemde en de leerlinge die getuige was van zijn dood en verrijzenis- samen tot één kunstzinnige fictie: de berouwvolle zondares.

Het Museum voor Schone Kunsten te Gent haakt in op de symboliek rond Maria Magdalena met een kleine, maar fijnzinnige expositie. Die laat zien dat alle artistiek-historische verschuivingen in het beeld van deze zogenaamd publieke dame parallel lopen met de maatschappelijke en kerkelijke kijk op het fenomeen vrouw. Beeldhouwers, schilders, miniaturisten en fotografen - allen hadden ze hun eigen, specifieke kijk op haar.

Aan de hand van ruim dertig kunstwerken selecteerde en thematiseerde gastcurator Barbara Baert, hoogleraar kunstgeschiedenis in Leuven, het iconografische pad dat de figuur van Maria Magdalena sinds de vroege Middeleeuwen heeft afgelegd. Het resultaat is boeiend, al zou men wat meer theologische duiding wensen.

In de eerste helft van de Middeleeuwen lag de artistieke nadruk op de aanwezigheid van Maria Magdalena bij de kruisiging en het lege graf. ün op haar vermeende prediking in Zuid-Frankrijk. In een miniatuur uit een missaal van de Sint-Pietersabdij in Gent (1280) ziet men haar samen met twee andere vrouwen bij het lege graf. Allen met de zalfpot in de hand.

Het meest karakteristiek voor de middeleeuwse Magdalena-iconografie is echter de ontmoeting tussen haar en Christus, kort na diens verrijzenis. In Gent valt dat goed te zien op een 16de-eeuws borduurwerk: Magdalena, haar handen in ontroering uitstrekkend naar de verrezen Heer die haar echter terugwijst.

Dit is het bekende 'Noli me tangere' (raak me niet aan) uit Johannes 20. Volgens sommige exegeten was deze Latijnse vertaling uit het Hebreeuws een seksistische poging om de nauwe band tussen Jezus en Maria Magdalena te ontkennen en haar rol van vrouwelijke apostel te negeren. Ze baseren zich op de oudere Griekse bijbelvertaling. Die heeft het over 'Me mou haptou' (klamp je niet aan mij vast), wat juist een hechte relatie (huwelijk?) veronderstelt. De vrouwonvriendelijke variant is echter bepalend geworden voor de latere beeldvorming rond Maria Magdalenda.

Zo werd ze in de Late Middeleeuwen en de Renaissance het ambivalente symbool van de wulpse vrouw en de ascetische boetelinge. In Gent verbeeld door respectievelijk een koket, uit eikenhout gesneden beeld van Jan Borman (1479-1520) en door de geprangd ogende Magdalena op een bijna modern aandoend schilderij uit 1500 van een onbekende maker uit Leuven.

Om de tegenstelling tot de Hervorming te onderstrepen, legde de Contrareformatie in de 16de en 17de eeuw de nadruk op de mogelijkheid tot inkeer en biecht. Een doek van de Italiaan Luca Gordiano toont op het eerste gezicht een uiterst sensuele Magdalena. Maar bij zorgvuldiger kijken blijkt ze juist alle wulpsheid en ijdelheid van zich af te werpen. Ze heeft haar parelketting losgerukt en de linker borst ontbloot, niet om te prikkelen maar als teken van berouw.

De aankoop, twee jaar geleden, van het schilderij 'Maria Magdalena' van de Belgische portret- en genreschilder Alfred Stevens vormde de aanleiding tot de tentoonstelling in Gent. Dit werk uit 1887 laat de heilige zien terwijl ze in de rechterhand een doodshoofd houdt, klassiek-religieus symbool van vergankelijkheid. De lange haren en vage blik tillen de apostel echter uit haar vertrouwde, devotionele context en maken haar tot model van het 'mysterie vrouw'. Hiermee de overgang naar een nieuwe tijd aangevend.

Op het eveneens geëxposeerde, laat-19de-eeuwse 'Maria Magdalena bij de farizeeër' van Jean Béraud krijgt een religieus feit een schokkend-actuele lading door de tot inkeer gekomen veile vrouw aan de voeten van Christus de trekken te geven van een beruchte Parijse courtisane, en Jezus die van een toen even bekende linkse journalist.

De Engelse bekeerling Eric Gill gaat nog een stap verder. In een houtgravure uit 1922 laat hij een langharig naakt meisje zien, in een erotische omhelzing met Christus aan het kruis. Het beeld verwijst naar apocriefe suggesties als zou Magdalena de echtgenote van Jezus zijn geweest. Maar het is tevens een allegorie van de kerk als bruid van Christus, verwoord in het Oudtestamentische Hooglied.

In Gent is men echter niet blijven steken in beelden uit het verleden. Het portret van fotomodel Naomi Campbell als Maria Magdalena, in 1995 geschilderd door Marlene Dumas, verbindt klassiek 'naakt' met glossy 'bloot', middeleeuwse beelden met hedendaagse schoonheidsnormen.

Hetzelfde doet beeldhouwster Kiki Smith. Haar behaarde 'wilde vrouw', een bronzen sculptuur vastgeketend aan een ketting, herinnert aan de Magdalena uit de late Middeleeuwen. Er is echter één verschil. Terwijl vroeger beharing de uitdrukking vormde van opperste verrukking, zit de Maria Magdalena van Smith gevangen in een soort anti-extase. De vrouw als slachtoffer van mannelijke onderdrukking?

Het getoonde in Gent is zeker niet het laatste artistieke woord over Maria Magdalena. Daarvoor blijft haar aantrekkingskracht ook in onze dagen te groot.

'Maria Magdalena'; Museum voor Schone Kunsten Gent; tot 6 april; 10-18 uur, behalve op maan- en feestdagen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden