Maria herovert de Oude Kerk

Het Nederlands Kamerkoor begint in Amsterdam aan een nieuwe traditie. Elke twee jaar zullen op Maria Hemelvaart (15 augustus) in de Oude Kerk in Amsterdam Monteverdi's 'Maria Vespers' klinken. De eerste aflevering komende woensdag maakt deel uit van het Grachtenfestival dat vandaag begint.

Er is taart! Op deze eerste repetitiedag na de vakantie wordt er door het Nederlands Kamerkoor een bescheiden feestje gevierd. Het ensemble kon vorige week opgelucht ademhalen toen bleek dat de gevraagde subsidie door het Fonds Podiumkunsten in zijn geheel was toegekend. Dan is een taartje voor de zangers uiteraard op zijn plaats, ook al liet directeur Irene Wittmer eerder weten dat hun blijdschap vermengd was met geschoktheid over zoveel kaalslag in de muzieksector.

Voor het Nederlands Kamerkoor is het nu nog afwachten of de gemeente Eindhoven en de provincie Brabant in oktober met geld over de brug komen; pas dan kan het koor de ambities voor de toekomst helemaal realiseren. Het plan is om het dure Amsterdam te verlaten en domicilie in Eindhoven op te zetten. De plek daar, een kapel in een oud klooster, is al uitgezocht. De akoestiek is er volgens chef-dirigent Risto Joost uitstekend.

Op deze eerste repetitiedag zet het koor onder leiding van Joost (Estland, 1980) zijn tanden in de 'Vespro della beata Vergine' van Claudio Monteverdi. Het koor - dat dit jaar zijn 75-jarig bestaan viert - heeft een naam hoog te houden in dit repertoire. In 1951 bracht het onder leiding van Felix de Nobel de Nederlandse première van deze exuberante geestelijke muziek, die toen nog nagenoeg onbekend was. In 1995 nam het koor de vespers voor cd op onder leiding van René Jacobs en zijn Concerto Vocale.

Nu is de uitvoering van de 'Maria Vespers' in de Oude Kerk van Amsterdam het begin van wat een nieuwe traditie moet worden: om het jaar zal Monteverdi's compositie klinken op Maria Hemelvaart (15 augustus), één van de grote Maria-feesten in de katholieke kalender waarvoor deze muziek geschreven zou kunnen zijn. Komende woensdag zal Maria zelfs groot op de Oude Kerk verschijnen door middel van een projectie van lichtkunstenares Titia Ex.

Dirigent Risto Joost begint aan zijn tweede seizoen als chef-dirigent van het Nederlands Kamerkoor. "Ik heb het idee dat ik emotioneel en sociaal op schema lig. Dit koor heeft het een tijdje zonder chef-dirigent moeten doen en het kon zijn potentie naar mijn gevoel niet helemaal waarmaken. Het duurt natuurlijk even voor de juiste chemie er is, maar ik voel enorme steun op het podium. De zangers willen echt in hun koor en in de verschillende projecten investeren." Tijdens het repeteren van het 'Fecit potentiam'-gedeelte uit Monteverdi's Magnificat hamert Joost er bij de koorleden op dat ze hier vooral niet te lyrisch moeten zingen. Hij doet voor hoe de e-klank van 'fecit' volgens hem moet klinken: rauw, diep in de keel, met een snel en agressief vibrato. Een beetje branie kan nu geen kwaad, zegt hij.

Rond de compositie van Monteverdi hangt nogal wat mysterie. Waarom gaf hij er de titel 'Maria Vespers' aan terwijl de kerk aan het hof van Mantua waar hij werkte gewijd was aan Sint Barbara. Is het werk wel als een vesper geconcipieerd of werd voor de beroemde muziekdruk in 1610 gebruik gemaakt van los gecomponeerde stukken? Zong er een groot koor of waren er slechts tien solostemmen en is de stemming echt zo hoog of moet die met een kwart naar beneden getransponeerd worden?

Nogal wat vragen dus, maar wat zeker is dat Monteverdi de in Venetië gedrukte bundel muziek als visitekaartje presenteerde toen hij een gooi deed naar de post van maestro di cappella van de San Marco. Waarschijnlijk klonk de muziek daar op 15 augustus 1613 ter ere van Maria Hemelvaart voor het eerst. Vier dagen later besloten de kerkleiders unaniem om Monteverdi te benoemen en kon de componist het door hem steeds meer gehate hof van Mantua verlaten.

"Deze bundel laat zien wat Monteverdi allemaal kon, wat hij in zijn mars had", vertelt Joost. "Alle gangbare stijlen van toen zitten erin, van Palestrina-achtige poyfonie tot opera-achtige duetten. De verwijzingen naar Monteverdi's opera 'L'Orfeo' van drie jaar eerder zijn overduidelijk en niet alleen omdat beide werken beginnen met de beroemde Gonzaga-fanfare. De concurrentie in Venetië was groot en je moest er opboksen tegen de reputatie en de stralende en machtige muziek van de gebroeders Gabrieli. Je hoort in deze muziek hoe hij de kerkleiders in Venetië wilde inpakken. En hij slaagde er met vlag en wimpel in.

"Ik hou ervan om deze muziek met een echt koor uit te voeren in plaats van met alleen maar solostemmen. Je hoort op deze manier veel beter de opbouw, waarin Monteverdi gebruik maakt van een soort trappendynamiek. Dat is erg spectaculair om mee te maken, zeker in een kerk. In een kerk komt die hoge stemming ook beter tot zijn recht. Er zitten dan wel wat heikele momenten in voor de sopranen en de tenoren, maar je kunt erg mooi spelen met de echo-effecten in het Magnificat.

"We hebben geen echte solisten, we gebruiken voor de solo-gedeelten onze eigen zangers uit het koor. We voeren het dus uit als een een soort consort. Maar het is de bedoeling dat we gaan experimenteren en dat het elke twee jaar weer anders is. We vragen steeds nieuwe dirigenten en ander instrumentale ensembles, dus de keuzes die zij maken kunnen weer heel anders zijn dan de mijne."

Joost kijkt uit naar het concert in de Oude Kerk in Amsterdam - een historische plek, al was het maar omdat Jan Pieterszoon Sweelinck daar op het orgel speelde en er begraven ligt. De kerk werd in de 14de eeuw gewijd aan Sint Nicolaas, de patroonheilige van Amsterdam en heeft een Mariakapel. Maar er bleef na de Beeldenstorm van 1566 en de Alteratie in 1578 weinig over dat herinnerde aan de katholieke eredienst. Met deze tweejarige 'Maria Vespers' moet dat weer een beetje terugkomen.

Grachtenfestival
Het Grachtenfestival Amsterdam begint vandaag met een concert op een groot ponton aan de Kloveniersburgwal bij het Compagnietheater. Tot en met 19 augustus zijn er binnen de grachtengordel en ver daarbuiten heel veel optredens van maar liefst 683 vooral jonge Nederlandse musici. Het festival duurt t/m 19/8. Monteverdi's 'Maria Vespers' door het Nederlands Kamerkoor en barokorkest B'Rock olv Risto Joost morgen in de Sint Walburgakerk in Brugge en op 15/8 om 21.00 uur in de Oude Kerk in Amsterdam. Herhalingen in Muziekgebouw Eindhoven (8/9) en in de Pieterskerk Leiden (9/9). www.nederlandskamerkoor.nl of www.grachtenfestival.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden