Recensie

Maria Callas, een onzekere operadiva

Beeld Hollandse Hoogte

Veertig jaar geleden overleed Maria Callas. De standaard biografie van Arianna Huffington verschijnt daarom opnieuw

Maria Callas
Vertalting: Maurits van de Toorn. 
Xander; € 19,99

In september is het veertig jaar geleden dat Maria Callas overleed. De sopraan was pas 53 en een van de beroemdste personen ter wereld. Zelfs wie haar nooit had horen zingen, kende haar bewogen privéleven. Nog altijd is Callas synoniem voor het fenomeen 'diva', voor de onaards getalenteerde, maar ook hypergevoelige superster. Er worden nogal eens Callas-revivals aangekondigd, maar feitelijk is ze nooit weggeweest. Om de zoveel jaar verschijnen nieuwe boxsets met haar muziek - ook de vele opnames die ze zelf niet wenste uit te brengen. Decennia na haar dood is Callas de inspiratie voor films, boeken én verse geruchten.

Het is dan ook opvallend dat Arianna Huffingtons 'Maria Callas' in een nieuwe uitgave niet is herzien. Sinds de biografie in 1980 kwamen onder meer de memoires van Callas' zus uit en een wonderlijk boek dat betoogt dat de sopraan in het diepste geheim een kind baarde. Korter geleden vond onderzoek plaats naar de auto-immuunziekte die haar stemproblemen én vroege dood kan hebben veroorzaakt. Nieuwe inzichten? Wellicht. Maar blijkbaar niet groot genoeg om Huffingtons beeld te veranderen.

De dramatische teneur van Maria Callas' leven wordt al voor haar geboorte gezet. Niet lang nadat het gezin Kalogeropoulos zoontje Wassily verliest aan tyfus, emigreert het naar New York om een nieuw leven te beginnen onder de eenvoudiger uit te spreken naam Callas. Op de boot reist, in de buik van moeder Evangelia, de bekroning van die blakende toekomst mee: een nieuwe Wassily. Althans, daar zijn ze van overtuigd. Eenmaal in Brooklyn wordt echter in 1923 een meisje geboren.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld RV

"Haal haar weg", zegt Evangelia. Werkelijke belangstelling krijgt ze pas voor haar wat plompe dochter wanneer die blijkt te kunnen zingen. Erg goed, zelfs. Evangelia, die zelf graag op het podium had willen schitteren, wordt coach en manager ineen. "Er zou een wet moeten zijn tegen zoiets", zegt Maria Callas later over het moordende repetitieschema dat ze als 'auditiemachine' leidt. Toch heeft ze er voordeel van: de discipline die ze als kind opdoet, laat ze nooit meer los. Haar stem leert ze zien als een instrument, dat ze feilloos moet zien te beheersen, los van de mens die eraan vast hangt.

Zodra het kan, maakt Callas zich los van haar moeder, die de rest van haar leven om steeds grotere sommen geld zal vragen en gretig de media bedient van vaak onware informatie over haar dochter. De sopraan zelf ondertussen trekt zich terug in haar rollen. Ze verliest haar verstand als Elvira in 'I puritani', haar geliefde als Tosca in Puccini's gelijknamige opera, haar leven als de wanhopige hogepriesteres in Bellini's 'Norma'. Ze geeft wereldwijd het muziektheater de status terug die het in Italië nooit verloren had.

En ze valt af. 36 kilo in één jaar tijd, om af te komen van het vaak wel erg luide gefluister dat ze te dik is om op een podium te staan. Ze onderdrukt haar kinderwens, omdat die niet heilzaam is voor haar carrière. Ze zingt als ze doodziek is, letterlijk tot het moment dat haar stem het begeeft. Er ontstaan rellen als ze een optreden moet afbreken. "Overal in Rome kwamen echtgenoten en echtgenotes onverwacht vroeg thuis met alle kwalijke gevolgen van dien."

Ook haar eigen huwelijk met een veel oudere man, meer een mentor dan een minnaar, begint te wankelen als ze scheepsmagnaat Ari Onassis ontmoet. De media spreken er schande van. Haar 'leven van melodramatische uitspattingen' laat zien dat ze 'een slecht artiest' is. Callas' moeder en echtgenoot lopen leeg tegen de pers.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld REUTERS

Hoe kun je je tegen dit geweld verdedigen? Door nog meer een mysterie te worden, lijkt Callas te hebben gedacht. Huffington beschrijft hoe Maria zich terugtrekt, steeds minder concerten geeft en steeds onzekerder wordt op momenten dat ze zich wel in het openbaar begeeft. Men fluistert niet langer dat ze te dik is, maar dat haar stem achteruit gaat. Hoe minder rollen Callas aanneemt, hoe meer ze de koppen in de kranten beheerst. Als Onassis haar verlaat voor Jackie Kennedy geven grote namen uit de muziek- en de societywereld hun mening en die pakt zelden positief uit voor Maria. Ze doet nog wat halve comebackpogingen, raakt afhankelijk van slaapmiddelen en sterft uiteindelijk vereenzaamd in haar Parijse appartement, volgens sommige media aan een gebroken hart.

Anders dan in 1980 is Huffingtons biografie tegenwoordig te lezen met een scherm ernaast. Haar betoog dat de sopraan meer en meer gaat samenvallen met de tragedies die ze al haar hele leven op de planken zet, laat zich zo eenvoudig illustreren. "Van een man houden is een belangrijker taak voor een vrouw dan zingen", kun je Callas horen zeggen tegen televisiepersoonlijkheid Barbara Walters, die haar gebrek aan muzikale interesse verbloemt achter een reeks impertinente privévragen.

Nog boeiender zijn de weinige gefilmde concertregistraties. Vaak staat Callas minutenlang te wachten tot het orkest de inleiding van haar aria heeft gespeeld. Ook zonder kostuum of decor is ze dan al volledig in karakter. Ís ze een van die vrouwen die zo dadelijk haar kind, man of leven gaan verliezen en dat allemaal vanuit haar tenen verklankt.

Wie ze zelf is? Daar komt ze haar leven lang nauwelijks aan toe. Aan dat drama zou ook met 'nieuwe feiten' niets toe te voegen zijn.

• Beroemde biograaf

Als tienjarig meisje werd Arianna Stassinopoulos (1950) voor het eerst betoverd door Maria Callas, tijdens een optreden in het legendarische Griekse theater van Epidaurus. Vele jaren later, inmiddels succesvol journaliste, zette ze haar nooit afgenomen fascinatie voor de sopraan om in een biografie. 'Maria Callas, the Woman Behind the Legend' is sinds het in 1980 verscheen een constante bestseller. Op vroege edities heette de auteur nog Arianna Stassinopoulos. Na haar huwelijk werd het Arianna Stassinopoulos Huffington. Inmiddels houdt ze het, ook na haar scheiding, bij Huffington, de naam waaronder haar grootste successen boekte als auteur, zakenvrouw en lobbyist. In 2005 richtte ze haar eigen alternatieve nieuwssite The Huffington Post op, waarmee haar ex' familienaam, net als die van Maria Kalogeropoulos alias Callas, definitief een buitencategorie werd. Huffington scoort hoog op de lijstjes van invloedrijkste vrouwen ter wereld en speelde zichzelf in diverse komische televisieseries. Onlangs schreef ze 'De Slaaprevolutie'.

Lees ook de andere boekrecensies van Trouw

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden