Opinie

Marginalisering dreigt voor PvdA

Job Cohen (l) en Wouter Bos: beiden de verkeerde leider op het verkeerde moment? (FOTO MAARTEN HARTMAN) Beeld Maarten Hartman
Job Cohen (l) en Wouter Bos: beiden de verkeerde leider op het verkeerde moment? (FOTO MAARTEN HARTMAN)Beeld Maarten Hartman

De PvdA zit met de verkeerde leider. Het gaat er nu niet om ’de boel bij elkaar te houden’, maar juist om het kabinet uit elkaar te spelen. Maar er is meer: de partij heeft geen goed verhaal.

Het zou toch – na regeringsdeelname – het ideale scenario voor de PvdA moeten zijn: de oppositie leiden tegen het meest rechtse kabinet dat Nederland sinds de invoering van het algemeen kiesrecht heeft gehad. In de huidige verhoudingen zou de sociaal-democratie toch vrijwel achteroverleunend de antisentimenten tegen het kabinetsbeleid moeten kunnen mobiliseren. Zou. De werkelijkheid ziet er heel anders uit. In de peilingen staat de PvdA op een verlies van zo’n tien tot twaalf zetels. Een marginalisering dreigt.

Een klein gedachte-experiment: stel u voor dat de formatie van het huidige kabinet mislukt was en er een links minderheidskabinet was aangetreden onder leiding van Job Cohen. Zouden VVD en/of PVV dan ook in zo’n electorale vrije val terechtgekomen zijn als de PvdA? Het lijkt me stug. Of probeer u voor te stellen dat Joop den Uyl de oppositie tegen Rutte zou leiden. Het is weinig aannemelijk dat de PvdA dan ook tot de vierde partij van het land zou afzakken. Wat gaat er toch mis bij de sociaal-democraten?

Sinds het aantreden van het kabinet-Balkenende IV gaat het gestaag bergafwaarts met de electorale aantrekkingskracht van de PvdA. Dat is een patroon dat al langer bekend is: de PvdA doet het nooit goed bij verkiezingen als zij in een minderheidspositie in een kabinet met het CDA zit. De enige uitzondering daarop is de verkiezingsoverwinning na het kabinet-Den Uyl, maar daarin had links een meerderheid.

De recente achteruitgang werd gekeerd na de val van het kabinet en de daaropvolgende verkiezingen, maar onvoldoende om regeermacht te verkrijgen. Nu, bijna een jaar na de kabinetscrisis over de missie in Afghanistan, staat de partij er echter weer vrijwel even beroerd voor als in de nadagen van Wouter Bos. Daarmee kan een eerste conclusie worden getrokken: het ligt er nu dus niet aan of de PvdA al dan niet in de regering zit. Er is iets anders aan de hand.

Het is aanlokkelijk om met de beschuldigende vinger naar de politiek leider te wijzen. Politiek is toenemend een proces van poppetjes geworden, waardoor de persoon van de aanvoerder steeds belangrijker wordt. En er valt aardig wat af te dingen op de manier waarop PvdA-leider Cohen zijn rol van oppositieleider invult. Weinig zichtbaar, is nog vriendelijk uitgedrukt. Daarbij moeten we echter niet vergeten dat hij op 9 juni maar één zetel van het premierschap verwijderd was – een rol die hem waarschijnlijk beter ligt dan die van horzel voor het kabinet. En voor dat premierschap was hij naar Den Haag gehaald. Een samenbindend figuur als oppositieleider, het is vragen om problemen. De functie van Cohen is nu niet om ’de boel bij elkaar te houden’, maar juist om het kabinet uit elkaar te spelen. Dat vergt een andere aanpak dan die hij tot nu toe laat zien.

Het ging al mis bij de eerste reactie op het regeerakkoord, toen Cohen opende met de opmerking dat de PvdA veel van wat in het akkoord stond, onderschreef. Zo voer je geen oppositie tegen een kabinet dat je zelf een ramp voor het land noemt! Op zo’n moment moet een oppositieleider juist de verschillen benadrukken. Wat dat betreft, vertoont de PvdA het zeldzame talent om de verkeerde leider op het verkeerde moment te hebben: toen er op immigratiegebied samengebonden moest worden – de verkiezingen van 2007 – trok Bos de kar; toen de economische crisis in volle hevigheid woedde, was het Cohen. Het zou mij niets verbazen als beiden veel hoger gescoord hadden als ze in een andere volgorde lijsttrekker waren geweest.

De lijsttrekker is wel belangrijk, maar de PvdA heeft meer nodig om de dreigende marginalisering het hoofd te bieden. Waar het op dit moment aan ontbreekt, is een gevoel om erbij te willen horen. Op geen enkel moment straalt de PvdA uit dat zij de aangewezen kandidaat is om Nederland op een verantwoorde manier uit de economische problemen en naar een prettige toekomst te brengen. Natuurlijk, de partij zégt het wel, maar het komt niet over. Het is allemaal te defensief, het mist enthousiasme en overtuiging. Met die houding win je geen verkiezingen, ook niet voor de Provinciale Staten. Van het tobberige imago profiteren zowel de PVV, waar een deel van de oude achterban van de PvdA naartoe is getrokken, als de linkse concurrenten, die wat meer fris van de lever oppositie voeren.

Zonder koerswending ligt de uitkomst van de provinciale verkiezingen al wel vast en krijgt het kabinet keurig een meerderheid in de Eerste Kamer. De PvdA lijkt zich er al bij neergelegd te hebben.

Wat heeft de PvdA nodig om de trein weer op de rails te krijgen?

Zo moeilijk is het niet, het zijn de basale voorwaarden voor elke politieke partij. Een goed program, dat met enthousiasme wordt uitgevent, en een bijpassende en aansprekende politiek leider. Maar bovenal heeft de PvdA lef nodig. Lef om te staan voor de eigen standpunten, lef om meer uitgesproken te worden.

Dat impliceert een andere stijl van oppositievoeren, waarbij de verschillen gerust uitvergroot mogen worden in plaats van bedekt en overbrugd: maak duidelijk dat er echt wat te kiezen valt. De vraag is of Job Cohen de meest aangewezen persoon is om dat te doen. In de oppositie heb je een politicus nodig, geen bestuurder.

Cohen belichaamt de identiteitscrisis van de PvdA. De partij is zo gericht op regeermacht, dat ze het politieke spel om op het pluche te komen, vergeten lijkt. De enige hoop voor de PvdA is volop polariseren met het kabinet, in de hoop zo groot te worden dat niemand meer om deze partij heen kan. Want als de afgelopen formatie een ding duidelijk heeft gemaakt, dan is het wel dat CDA en VVD de kleinste kans aangrijpen om de sociaal-democraten buitenspel te zetten. Als de PvdA geen regeringsdeelname afdwingt, is marginalisering onontkoombaar.

]]>

null Beeld
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden