Marco van der Sluijs speurt naar Nederlanders in de archieven van kamp Buchenwald

Archiefspeurder Marco van der Sluijs. Beeld Koen Verheijden

Amateur-archivaris Marco van der Sluijs doet onderzoek naar Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Buchenwald zaten. Dat blijken er meer dan gedacht. 

Het begon met de vraag van een neef, vertelt Marco van der Sluijs (57): Weet jij wat er met oom Arie is gebeurd? Arie Hess, een broer van de moeder van Van der Sluijs, probeerde in de Tweede Wereldoorlog vanuit Rotterdam met enkele vrienden naar Engeland te komen. Hij werd in Frankrijk opgepakt en belandde in Buchenwald, een berucht concentratiekamp bij de stad Weimar. Hij keerde na de oorlog niet terug. Er werd in de familie, Arie kwam uit een gezin met zeven kinderen, nauwelijks over gesproken.

Van der Sluijs, rolstoelgebonden, heeft na een enkelbreuk een ernstige zenuwaandoening gekregen die hem dagelijks veel pijn bezorgt waardoor hij niet meer kan werken. Zijn werk als ontwerper van medische apparatuur moest hij opgeven. Geconcentreerd bezig zijn binnen de mogelijkheden, leidt af van zijn pijn. Daarom besloot hij in 2009 de stamboom van zijn eigen familie uit te pluizen en kwam de vraag over oom Arie naar boven.

Inmiddels beantwoordt hij ook vragen van andere mensen, die, soms via de Oorlogsgravenstichting of via herdenkingsoord Buchenwald, meer willen weten over wat er met een voorvader of -moeder gebeurd is in dit concentratiekamp.

Database

In zijn aangepaste woning in Elst zoekt hij dagelijks in digitale archieven. Samen met zijn Haagse vriend en tevens archiefonderzoeker Jeroen van Zijderveld van de Stichting WO2 Sporen heeft hij een database aangelegd over alle Nederlanders die tijdelijk in Buchenwald zaten, of er zijn omgekomen. Waar in oudere statistieken over 3300 Nederlanders in dit kamp wordt gesproken, hebben zij inmiddels die lijst aangevuld tot een totaal van 4100. Onder hen 1200 Nederlandse Joden, van wie ruim 850 het niet overleefd hebben.

Een van hen is oom Arie. Van der Sluijs is het hele traject nagegaan dat zijn oom aflegde, te beginnen in Rotterdam waar hij bij het gemeentelijke arbeidsbureau werkte als 19-jarige en vreesde opgeroepen te worden om in Duitsland te moeten werken. Met een groepje vrienden besloot hij via Frankrijk en Spanje naar Engeland te ontsnappen. Op de Franse transportlijst van treinen uit doorgangskamp Compiègne naar Buchenwald ontdekte hij de naam van zijn oom.

Dit is de laatste kaart die Arie Hess nog in vrijheid aan zijn familie stuurde. Kort daarna werd hij opgekapt door de Duitsers. St. Vincent de Tirosse, 20/12-’43 Lieve ouders, broers en zusters, enz. Ik heb deze week Uw brief plus die van Bas ontvangen. Ik heb niet veel tijd om te schrijven. Ik maak het uitstekend. Wilt U alle belanghebbenden op de hoogte stellen. Ook Jantje. Ik wens allen een prettig Kerstfeest en een Gelukkig Nieuwjaar. Moge God ons allen sparen. Tot ziens, Arie

Op die lijsten stonden veel meer namen van Nederlanders, hij verzamelde ook hun gegevens. “Engelandvaarders, verzetsmensen, maar ook Nederlandse Joden, soms onder valse naam. Het grootste probleem vormen namen op die lange lijsten die niet goed gespeld zijn. Je moet puzzelen, doordenken, dan heeft iemand bijvoorbeeld de geboortedatum van zijn zus opgegeven, dat soort dingen.”

Inmiddels zoekt hij met Van Zijderveld ook in andere archieven. “Ik zie dit werk als eerbetoon aan mensen die er bijna allemaal niet meer zijn”, stelt ook Van Zijderveld. “Zo worden deze mensen niet vergeten.”

Completer beeld

Nieuwe informatie delen zij met de Oorlogsgravenstichting, die gegevens bewaart van alle 180.000 Nederlandse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Andere amateuronderzoekers buigen zich over andere concentratiekampen, zoals Dachau, vertelt woordvoerder Johan Teeuwisse van de stichting. “Wij brengen al die informatie samen op onze website, zodat een steeds completer beeld ontstaat over alle Nederlanders in de kampen.”

Het is voorgekomen dat deze amateurs namen aantroffen van Joden die volgens de gegevens van de Oorlogsgravenstichting in Auschwitz waren vermoord. Die stonden op een transportlijst naar Buchenwald, zijn daar dus nog heen vervoerd. Teeuwisse: “Er is heel veel gesleept met mensen tussen de kampen, daar weten we vaak weinig van. Voor nabestaanden zijn dit hele gevoelige, belangrijke gegevens. We zijn heel dankbaar dat mensen als Marco dit zo grondig uitzoeken.”

Volgens de Gedenkstätte Buchenwald zaten in totaal bijna 280.000 mensen gevangen in Buchenwald of een van de 139 buitenkampen in de periode 1937-1945. Van hen zijn meer dan 56.000 omgekomen.

Ondanks zijn fysieke beperkingen bezocht Van der Sluijs in 2014 voor het eerst Buchenwald. Hij wist inmiddels dat zijn oom tegen het einde van de oorlog op transport is gesteld en de trein vervolgens gebombardeerd werd door de geallieerden net buiten een Oost-Duits stadje. Meerdere inzittenden renden het bos in en oom Arie probeerde vermoedelijk te vluchten. Hij is daarbij door Duitsers doodgeschoten.

Met omfloerste stem: “Ik was er toevallig ook toen een monument onthuld werd in een van die vreselijke buitenkampen van Buchenwald waar mijn oom moest werken. Een hele bijzondere ervaring, daar te staan voor oom Arie.”

In het inmiddels gedigitaliseerde archief van Buchenwald dook vorig jaar de ‘Häftlings-Personal-Karte’ van Frans Visser op.

‘Dan weet je nu genoeg, jongen’

Ernst Visser (68) uit Almere wist dat zijn vader Frans in de Tweede Wereldoorlog in Buchenwald gezeten had. Maar wat hij daar had meegemaakt? “Hij weigerde pertinent erover te praten. Terwijl dat vreselijke verleden veel invloed op hem en ons gezin heeft gehad, hij was alcoholist, soms agressief, had veel last van een onverwerkt verleden.”

Visser is een van de eerste nabestaanden die met hulp van Jeroen van Zijderveld uit Den Haag het oorlogsverleden van zijn eigen vader opdiepte. Met twee vrienden is de vader van Visser tijdens de Duitse bezetting via Frankrijk op weg naar Engeland gegaan. Hij werd, 19 jaar oud, in februari 1943 opgepakt in de Pyreneeën. De twee vrienden sloegen na martelingen door. Visser niet, die belandde daarom in verschillende concentratiekampen, waaronder Buchenwald. Hij overleefde en keerde na de oorlog terug naar Nederland. Hij overleed op 76-jarige leeftijd.

Zoon Visser: “Samen met Van Zijderveld ben ik nog voor zijn dood, toen ik het hele verhaal kende, naar mijn vader gegaan en heb hem verteld wat we ontdekt hadden. Ik kon hem zeggen: ‘Papa, ik ben trots op je.’” Zijn vader hoorde het zwijgend aan. “Het enige wat hij aan het einde zei was: ‘Dan weet je nu genoeg, jongen.’”

Holocaust Memorial Day

Over de hele wereld zijn er zondag herdenkingen van de holocaust, de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Sinds 2015 is de bevrijdingsdatum van Auschwitz, 27 januari 1945, uitgeroepen tot Holocaust Memorial Day. Premier Mark Rutte zal bij het Spiegelmonument in het Amsterdamse Wertheim Park een krans leggen. 

Lees ook:

‘Stilstaan bij de Holocaust moet. Ik wil het niet, maar het moet’

In Amsterdam was er vandaag een stille tocht ter nagedachtenis van de zes miljoen Joden, Roma en Sinti die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden vermoord door de nazi’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden