Marco speelt geen toneel

Zijn afscheid bij Ajax typeert het karakter van Marco van Basten. Hij wil zijn onafhankelijkheid en neemt een gedeukt imago op de koop toe.

Marco van Basten toonde zich achter de microfoon in de perszaal van de Arena voor even de wereldster van weleer. Concessieloos verwoordde hij zijn gedachten in een koel betoog vol zelfverwijt. Hij had zichzelf gewogen en te licht bevonden om nog langer trainer van Ajax te zijn. „Ik ben gewoon niet goed genoeg.”

Zijn gezicht bleef tijdens het relaas strak in de plooi. Toen de zaal verbaasd reageerde, brak eventjes een glimlach door. Hij weigerde de schuldvraag te verleggen naar de directie of de spelersgroep. Een grondige zelfanalyse stond aan de basis van zijn beslissing. Niemand oefende enige invloed uit op dit denkproces.

Zo verklaarde hij zijn onbegrepen werkwijze. Van Basten kreeg het verwijt slecht te communiceren met de selectie. Hij miste de warmte en het inlevingsvermogen om voetballers voor zich te winnen. Met zijn afscheidsrede beargumenteerde hij indirect deze handelswijze. Wie bikkelhard voor zichzelf is, schrikt er niet voor terug ook anderen op fouten te wijzen.

Deze verborgen boodschap plaatste zijn zelfkritiek in een interessant daglicht. Vond hij zijn capaciteiten werkelijk tekortschieten of kon hij het niet opbrengen zichzelf te verloochenen? De waarheid ligt ergens in het midden. Zeker is dat hij zich geen andere stijl van leiderschap wilde aanmeten.

Het wankele elftal had behoefte aan bemoedigende woorden, een arm om de schouder of geveinsde empathie. Van Basten kon en wilde geen toneelspelen. Vleien als Guus Hiddink, Leo Beenhakker en José Mourinho vond hij niet passend. In zijn belevenis moet topsport worden bedreven zonder franje. Zo gedijde hij als speler ook het beste.

Als bondscoach van het Nederlands elftal deed hij een mislukte poging een losse sfeer te kweken. Laatkomers moesten een mop vertellen, ten overstaan van de hele groep. Deze vondst om op speelse wijze van de harde lijn af te wijken viel niet in goede aarde. De internationals voelden zich vernederd voor het oog van de natie.

Bij Ajax waagde hij zich niet aan dergelijke improvisaties. Van Basten begon zijn loopbaan als clubtrainer zoals hij die als speler afsloot: meedogenloos. Kenneth Perez ondervond dit als eerste. De Deense spelmaker kreeg kort voor de start van de competitie te horen dat voor hem in Amsterdam geen plaats was. Behalve een gebrek aan een loopvermogen, wekte zijn weerbarstige karakter wrevel.

Van Basten veranderde in het vervolg niet van koers. Namen uit het verleden telden niet meer. Het leverde een legioen van gekwetste zielen op. Wie de ene week begon als aanvoerder, kon een volgend duel zomaar op de tribune zitten. Spelers voelden zich pionnen op het bord van de meester.

Deze klinische methode kwam niet onverwacht. Als pupil hield Van Basten logboeken bij. Daarin schreef hij zijn doelpunten, gevolgd door een waardeoordeel. Op jonge leeftijd legde het talent zichzelf al langs de meetlat. Zo behield hij zijn focus, jubelende kritieken van omstanders ten spijt. Het bracht hem naar de wereldtop.

Zelfs tijdens de legendarische EK-finale in West-Duitsland deed hij dat. Van Basten had zojuist tegen de Sovjet-Unie een van de mooiste doelpunten uit de historie gemaakt. Een hoge voorzet van Mühren volleerde hij volmaakt over de bedremmelde doelman Dasajev. De spits benaderde de perfectie. Timing, balans, de wreeftrap, de boog, de inslag en de synchrone landing op beide voeten. Alles klopte.

Van Basten raakte in extase, rende over de sintelbaan van het Olympia-stadion en liet zich toejuichen door het dolenthousiaste publiek. Lang duurde de zegetocht niet. Terwijl zijn medespelers hem probeerden te omhelzen, betrok zijn gelaat. De scheidsrechter had gefloten voor de aftrap. Met een vingerwijzing riep hij Oranje tot de orde. Er moest gevoetbald worden.

De regie gaf Van Basten nooit uit handen. Alleen hij bepaalde wat er rondom hem gebeurde. Dit leverde de spits in zijn actieve carrière weinig vrienden bij de vaderlandse pers op. Eenmaal aangekomen in de lounge van trainingscentrum Milanello van AC Milan kon hij zo maar een interview afzeggen. „Kom morgen maar terug”, waren zijn gevleugelde woorden. „Mijn hoofd staat er nu niet naar.”

Het hield er weinig vleiende bijnamen aan over. Zelf haalde hij zijn schouders op over zijn nukken. Het journaille begreep duidelijk niet wat er kwam kijken bij het leven van een professional. Niet zij, maar hij werd elk weekeinde afgerekend op zijn bijdrage aan een wedstrijd. Daarvoor wilde hij geen verantwoording afleggen.

Frank Rijkaard en Ruud Gullit, die met Van Basten het illustere supertrio vormden, gingen soepeler om met de aandacht. Gullit toonde zich altijd bereid voor een praatje. Om het even waarover. Van Basten trok alleen zijn mond open als het er werkelijk toe deed en voetbal het gespreksonderwerp was.

Dergelijke stelregels keren steeds terug in het leven van Van Basten. Het getob met zijn verwoeste rechterenkel vormde daarop geen uitzondering. Hij wilde zelf het einde van zijn carrière bepalen. Om dit mogelijk te maken, onderging de technicus de meest verschrikkelijke operaties. Helaas liet het onwillige gewricht zich niet temmen door zijn wilskracht.

Op 17 augustus 1995 nam Van Basten afscheid in San Siro, het stadion van Milaan. Zijn ereronde en het ovationele applaus van de tifosi raakten zelfs de grootste hardliner. Coach Capello kon in de dug-out zijn tranen niet bedwingen. Een van de grootste spelers uit de clubhistorie nam strompelend afscheid.

Gebroken door de vruchteloze inspanningen keerde Van Basten het voetbal jarenlang de rug toe. Buiten het zicht van de camera’s doodde hij de tijd op de golfbaan. Hoe mensen ook aan hem trokken, hij liet zich niet verleiden tot bezigheden die herinneringen aan zijn sport oprakelden. Ook als gestopte prof behield Van Basten onafhankelijkheid van geest.

Toen hij besloot de trainerscursus te volgen, veranderde dit niet. Van Basten liet zich niet souffleren. Als bondscoach nam hij alleen advies van Johan Cruijff aan, de man die iets van zichzelf in hem herkende. Ze deelden een visie over voetbal en begrepen elkaar blindelings. Opmerkingen van anderen stuitten op een pantser van onverschilligheid.

Ondanks hun band kon ook Cruijff hem niet besturen. Dat bleek vorig jaar, toen beide mannen een aanvaring hadden. Cruijff had zijn diensten bij Ajax aangeboden en wilde met steun van Van Basten de jeugdopleiding op de schop nemen. Zijn protegé vond dit te ver gaan, waarna Cruijff hem én de club de rug toekeerde.

Op eigen kracht gaf Van Basten, met steun van vrienden en oud-collega’s Van ’t Schip en Witschge, vervolgens invulling aan zijn taak. Toen de prestaties tegenvielen, kreeg hij bijstand van de nieuwe algemeen-directeur Van den Boog. Van hem kon hij dit wel velen.

Na een voortijdig gestrande carrière als profvoetballer had Van den Boog zich via het zakenleven financieel onafhankelijk gemaakt. Dat versoepelde het contact. Van Basten zag in hem een gelijke. Net als hij, kon en durfde Van den Boog zijn eigen koers te varen. Er zat geen ruis op de lijn, afkomstig van derden.

Desondanks kon Van den Boog niet verhinderen, dat Van Basten tot tweemaal toe verantwoording moest afleggen aan een meute supporters. Noodgedwongen moest Van Basten de regie in handen geven van een stel opgeschoten lui met capuchonnetjes. Die vernederingen raakten hem diep. Na de zeperd bij Sparta afgelopen zondag was de wereld hier getuige van. Met gesloten ogen sprak hij de massa toe voor de spelersbus.

Afgezien van de tegenvallende resultaten speelde dit laatste onderonsje zeker mee in zijn beslissing te stoppen als hoofdtrainer. Van Basten voelde zich bedreigd in zijn onafhankelijkheid. Tijdens de persconferentie in de Arena nam hij het heft stevig terug in handen. Sierlijk als in zijn beste dagen kondigde Van Basten zijn afscheid aan. En de toekomst? „Daar denk ik rustig over na. Jullie merken het wel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden