Interview

Marc-Alain Ouaknin: 'Blijf zoeken naar de waarheid'

'De bijbelse traditie mag niet verstard worden, en al zeker niet beperkt tot de louter godsdienstige context.' Beeld Hollandse Hoogte

Van de invloedrijke Frans-joodse filosoof en rabbijn Marc-Alain Ouaknin is bijna niets in het Nederlands vertaald. Nu is er ‘God en de kunst van het vissen’, een persoonlijke zoektocht naar God.

Omdat Marc-Alain Ouaknin, zoon van een Frans-Marokkaanse opperrabbijn en zelf gepokt en gemazeld in het rabbinale denken, van anekdotes en verhaaltjes houdt, vertelde ik hem bij het begin van ons gesprek wat ik de dag ervoor had meegemaakt. Ik was als interim-leerkracht katholieke godsdienst aan de slag gegaan in een gemeentelijke technische school in een Brusselse randgemeente. In mijn nieuwe klas zat een jongen die Gabriël heet. De zeventienjarige wist vaag dat zijn naam ‘iets met een engel van doen had’. En zijn klasgenotes Sara en Sarah hadden geen flauw benul van de schat aan betekenis die in hun naam verborgen zat, laat staan dat ze wisten dat Sarai na Gods belofte dat ze ondanks haar hoge leeftijd nageslacht zou krijgen, door de Hebreeuwse Bijbel Sarah wordt genoemd. Ze gingen met de nieuwe informatie aan de slag en probeerden bloot te leggen hoe het al dan niet spellen van hun naam met de slotletter ‘h’, ook iets over henzelf zei. Achteraf vonden ze dat zeer prettig, maar ‘Waarover hebben we nu iets bijgeleerd?’ vroegen ze. En: ‘Was dit een godsdienstles?’

“Natuurlijk wel, maar ook meer dan dat!”, zegt Marc-Alain Ouaknin. “Wat je tijdens je les hebt gedaan, is de werkwijze waarvoor de Talmoed de uitdrukking talmid-chakham (leerling-wijze) hanteert. De talmid-chakham is een ‘zoeker van de waarheid’, geen ‘bezitter van de waarheid’. Er is een fundamenteel verschil tussen deze werkwijze en die van de socratische dialogen. In die dialogen antwoordt de gesprekspartner op de vragen met ‘ja’, ‘neen’, ‘akkoord’, ‘misschien’. De gesprekspartner zegt dus eigenlijk niets, speelt hooguit een bijrol. De filosoof Emmanuel Levinas noemt dat een ‘immanente dialoog’, in scène gezet door wie het antwoord op de vragen al kent.

“Maar er is ook een andere methode - je hebt die in je les toegepast - die de filosoof Levinas als een ‘transcendente dialoog’ bestempelt. Je weet niet op voorhand met welke interpretatie de gesprekspartner voor de dag komt, maar je gaat ervan uit dat hij sowieso iets te vertellen heeft en je respecteert zijn intelligentie. De talmid-chakham vertrekt vanuit dit vertrouwen, zowel in de ander als in de tekst. Hij beseft dat hij ‘zoeker naar de waarheid’ - leerling - blijft en alleen meester is omdat hij vragen stelt vanuit een vertrouwen dat het ‘bezitten van de waarheid’ overstijgt.”

Zou de huidige crisis van het denken in het Westen hier iets mee te maken hebben? We spreken niet meer met maar tegen elkaar. We rollebollen met feiten, zelfs alternatieve feiten, over de vloer, waarheden lijken voortdurend tegen elkaar op te botsen…

“Crisis komt van het Griekse werkwoord krinein, wat slaat op het kritisch tegen elkaar afwegen van waarheden. Ik weet niet of het denken een crisis beleeft, misschien is er net een tekort aan kritiek. Waarheden worden verkondigd zonder de nodige openheid voor verdere discussie. Het eigene aan het talmoedische denken is dat je, dankzij de ander, vermijdt in de verabsolutering van je kennis te vervallen. Het gaat om een wederzijds weten dat wakker gehouden wordt in een wederzijdse ontmoeting. Ik vergelijk het graag met schaken: zolang de ander op mijn positie reageert - ja, mij zelfs aanvalt - en vice versa, blijft het spel duren.

“Ons ontbreekt vooral het kritische instrumentarium om met de wereld zoals die ons gegeven is, om te gaan. Als je aan iemand pakweg een bijbeltekst voorlegt - ik heb het niet over de Koran omdat ik er niet in thuis ben, maar wellicht gaat de redenering ook op voor de gebrekkige omgang van velen met allerlei koranfragmenten - is de kans groot dat hij of zij niet over de instrumenten beschikt om die te interpreteren. Ik beweer niet dat we dat vroeger beter konden. Er was in het Westen misschien ooit wel meer encyclopedische kennis van onze traditie en met Spinoza en Descartes was er ook even een opflakkering van moderne kritiek… allemaal in ver vervlogen tijden.”

En hoe komt het dat we nu niet meer over waarheden discussiëren?

“Omdat het onderwijs tekortschiet. Wanneer gaan de Europese ministers van onderwijs rond de tafel om te overleggen hoe we jonge mensen kritisch leren omgaan met de bronnen van hun traditie?

“Ik heb het niet over religieuze tradities, want zeker de Bijbel is ook en misschien zelfs allereerst een fundament van de joods-christelijke beschaving waarin wij leven. Je moet jonge mensen leessleutels aanreiken om ze te leren omgaan met een culturele traditie die ze niet opsluit, maar materiaal aanreikt om te leren denken. Je moet ze dit alles met nieuwe interpretaties leren, vruchtbaar maken of vruchtbaar houden.

“Want Bijbel of Thora gaan over nu en straks en over hoe wij daarmee omgaan. De bijbelse traditie mag niet verstard worden, en al zeker niet beperkt tot de louter godsdienstige context. Vaak wordt gezegd dat religie van het Latijnse religare komt: verbinden. Maar misschien komt het veeleer van relegere: herlezen.

“Voor de jood die ik ben, is dat zeker zo. Het jodendom leest en herleest voortdurend de teksten, de jood herkauwt uitbundig wat ons tevoren over de waarheid werd gezegd. Hij schept een hermeneutische waaier van voorstellen en wegen, om op die manier te voorkomen dat de toekomst van het werkwoord ‘zijn’ achterhaald raakt.”

Staat dit alles niet haaks op de tijdgeest, die geen tegenspraak meer lijkt te dulden?

“Ik geef je drie aforismen mee, van de achttiende-eeuwse chassidische rabbijn Rachman van Bratslav. Drie aforismen, die wellicht alledrie hetzelfde zeggen: ‘Het is verboden oud te zijn’, ‘Het is verboden te wanhopen’, en ‘Herinner je je toekomst’.”

Een omgekeerd vraagteken is als een vishaak

In Frankrijk is Marc-Alain Ouaknin (1957) toonaangevend. Hij is directeur van het Centre de Recherches et d’Études Juives, verzorgt wekelijks een talmoedisch halfuurtje op radiozender France Culture en is betrokken bij het Project Targoum waarin allerlei bijbelvertalingen worden becommentarieerd en met de moderne geesteswetenschappen geconfronteerd. Bijna dertig boektitels heeft de invloedrijke filosoof inmiddels op zijn naam staan, maar daar is haast niets van in het Nederlands vertaald.

Kort geleden verscheen ‘God en de kunst van het vissen’. Het is een persoonlijke zoektocht naar God. Ouaknin, zegt zijn uitgever, zoekt naar het ‘kan-zijn’ (in het Frans: peut-être) van God in de tradities van de meesters van de Talmoed door een verzameling van citaten, verhalen en gedachten te bundelen waarin je op het eerste gezicht lijkt te verdwalen.

Op het omslag van ‘God en de kunst van het vissen’ staat een omgekeerd vraagteken, dat doet denken aan een vishaak. Op dat beeld, zegt Ouaknin, werd hij ooit attent gemaakt door zijn leermeester. Wijsheid is tegelijk vraagteken en vishaak, vertelde die. “Eenmaal zijn vislijn uitgegooid, leeft de visser in een dubbel wachten: dat de vis bijt en dat hij, als hij zich door het aas heeft laten vangen, naar de oever gebracht kan worden zonder dat de lijn breekt.”

Diepgeworteld in de joodse taal van Bijbel, Talmoed, Misjna, midrasj, chassidisme en kabbala, denkt en spreekt Marc-Alain Ouaknin zoals hij schrijft, met anekdotes en aforismen, met associaties en uitweidingen in de uitweidingen en met talloze zorgvuldig bijeengebrachte citaten. Zo citeert hij graag die andere grote joodse filosoof, Emmanuel Levinas: “Voor de Talmoed is het belangrijk te weten wie onderwezen heeft, wie deze of gene waarheid heeft doorgegeven. Het schijnt belangrijk te zijn bij iedere uitspraak de persoon van de auteur te bewaren, niet alleen om te onderstrepen dat iedere waarheid mogelijkerwijs een subjectief karakter heeft, maar ook om in het universele niet het wonder en het inzicht van het persoonlijke verloren te laten gaan, om het domein van het ware niet te transformeren tot het rijk van het anonieme.”

Marc-Alain Ouaknin, God en de kunst van het vissen, Tielt, Lannoo, 240 pagina’s, 17,99 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden