Mao in het Torentje

De Socialistische Partij snapt heel goed dat je je moet aanpassen om macht te vergaren. Dat heeft ze geleerd van Mao Zedong, ooit haar grote inspirator, zegt historicus Gerrit Voerman. Straks hebben we nog een SP-premier dankzij Mao.

Het ligt eraan hoe de wind staat. Als het een noorden- of oostenwind is, fietst professor Gerrit Voerman 's ochtends om kwart voor acht naar het stationnetje van Stedum. De stoptrein uit Delfzijl rijdt hem dan via Bedum naar Groningen. Met een harde zuiden- of westenwind wordt het station Loppersum. Dan moet hij vijf minuten eerder weg. Om half negen stipt zit hij achter zijn bureau in het gebouw van de universiteitsbibliotheek, waar wij nu de opkomst en de buitengewone populariteit van de Socialistische Partij bespreken.

Buiten wonen heeft zo z'n charme. "In het weekend is het in Westeremden heerlijk rustig." Maar op werkdagen is Voerman een drukbezet man. Want als je op een doordeweekse avond na allerlei afspraken in Den Haag nog de trein naar huis moet halen én het nieuwe SP-verkiezingsprogramma moet zien uit te krijgen, is zelfs hij niet blij.

Dat is voor u als kenner van de partijpolitieke geschiedenis van Nederland, vooral van de partijen ter linkerzijde, toch heerlijke lectuur?
"Nou... Als ik bij de onderwijsparagraaf op pagina 27 ben en lees dat alle leerlingen acceptatierecht hebben, dat is niet echt boeiende materie."

Een paar maanden geleden achtte u de kans nog klein dat de SP - de voormalige maoïstische sekte, nu de rijkste partij en in ledental een van de grootste politieke partijen - dit jaar in de regering zou komen. Het gaat toch gebeuren.
"Het is nog niet zover. Wat ik wel heb onderschat, is de bereidheid van de partij om het verkiezingsprogramma bij te stellen. Dat de verhoging van de AOW-leeftijd nu bespreekbaar is, en dat ze aanvaarden dat het begrotingstekort in 2015 onder de Europese norm van 3 procent moet liggen, had ik niet gedacht."

Is dat niet ontzettend opportunistisch, principes opgeven om macht te krijgen?
"Nee, dat kan een heel zuivere afweging zijn. Als je als partij vindt dat je meer kunt bereiken door te besturen, doe je concessies. Is dat opportunistisch of realistisch? Ik hoorde dat laatst EO-presentator Tijs van den Brink op de radio ook zeggen: hoe principieel is de SP nog? Dan denk ik: passen ze zich aan, vóór de verkiezingen zelfs, zodat de kiezer er zijn oordeel over kan geven, is het weer niet goed. Een partij die star vasthoudt aan alles wat ze belangrijk vond, wordt obsoleet."

De SP was ideologisch altijd een tegenstander van de PvdA - de 'waakhond voor de kluizen van het grootkapitaal'. In 1990 verklaarde de partij de PvdA zelfs nog 'de oorlog', omdat ze de WAO voor minder mensen mogelijk maakte. In uw boek schrijft u dat de SP in 2002 ineens termen van Joop den Uyl overnam: de 'spreiding van kennis, macht en inkomen'.
"Ja, en ze plaatsten zich zelfs in hun scholingsmateriaal in de traditie van eerdere sociaal-democraten als Pieter Jelles Troelstra en Willem Drees. Je kunt zeggen dat de SP in 2006 een sociaal-democratische partij werd, alleen nog wel radicaal, eigenlijk de PvdA van de jaren zeventig.

Maar de opbouw van de partij en haar opvattingen verraden nog steeds die bepaalde genetische structuur, die de basis vindt in de maoïstische massalijn, toen de SP zich nog op China en Mao richtte. 'Dien het volk', zei Mao. Je moet luisteren naar de mensen, hun denkbeelden vastleggen, daarmee teruggaan naar het volk, het volk mobiliseren, steun vergaren voor de door jou geformuleerde standpunten, en actie gaan voeren. Zo werden die denkbeelden 'in een eindeloze kringloop', keer op keer bijgesteld. Zo poogde Mao onder de Chinese boeren steun voor het communisme te mobiliseren, om na de revolutie het volk uiteindelijk 'de rechtmatige eigenaar' te maken van de productiemiddelen. Maar Mao zei al dat als bepaalde dingen niet werken, als er afstand ontstaat tussen partij en het volk, dan moet je praktisch zijn. En de SP heeft dat overgenomen.

De partij ontwikkelt zich steeds. Eerst zetten de SP'ers aan het eind van de jaren zeventig Mao overboord, na 1990 Lenin en zo'n negen jaar later Marx. In 2006 werden de Navo en het koningshuis in feite geaccepteerd, en nu is de onaantastbaarheid van de AOW-leeftijd ('65 blijft 65' was de SP-leus, AS) op de helling gegaan."

Dus straks zit de SP in het kabinet dankzij Mao.
"Ja, dat kun je zeggen. Indirect dan, door dat aanpassingsvermogen."

Werkt de 'Mao-doctrine' nog door in het denken van SP-leider Emile Roemer?
"Roemer werd in 1980 lid van de SP, toen was Mao al buiten beeld. Maar dat actievoeren naast het parlementaire werk vindt Roemer belangrijk, en dat gaat terug op het ontstaan van de partij."

Afgelopen week kreeg Roemer bezoek van de Boliviaanse president Evo Morales, die goed bevriend is met de niet onomstreden presidenten Ahmadinejad (Iran) en Bouterse (Suriname). De SP-leider was 'zeer vereerd'.

Roemer zei dat het 'eerlijk verdelen van onze rijkdom' hem met Morales verbond. Morales nationaliseerde vanaf 2006 hele sectoren van de economie. Staat ons dat ook te wachten?
"Ik geloof niet dat de SP een wolf in schaapskleren is. Bovendien: ze krijgt geen absolute meerderheid."

Is de SP nog een populistische protestpartij?

"De SP is flink gegroeid door haar populistische opstelling, door het benadrukken van de afstand tussen de Haagse elite en de mensen in het land, en door het vertrouwen dat ze met buitenparlementaire acties heeft opgebouwd. Maar dat succes leidde tot een paradox. Omdat ze bestuursverantwoordelijkheid wilde dragen en om nieuwe kiezers te mobiliseren, moest de SP haar opstelling matigen. Door dit aanpassingsproces heeft de SP haar radicale trekken verloren en oogt ze minder populistisch dan voorheen. Maar de oude vormen en gedachten zijn nog niet helemaal verdwenen."

Ik hoorde SP-leden op het partijcongres in Breda op 1 juni zeggen: 'Luister niet naar die Kunduzkoppen'. Sommige SP'ers begonnen hun toe- spraak zelfs met: 'Kameraden...'
"Mij vielen in het verkiezingsprogramma nog een paar typisch populistische frases op: 'De SP is nodig voor een sociale regering die weet dat de politiek er is voor u en niet omgekeerd.' Alsof mensen er nu niet toe doen voor politici van andere partijen. En: 'De organisatie van ons land is te veel in handen van een old boys' network van bestuurders die elkaar banen en bijbanen toeschuiven. Dat bedreigt de democratie, en dat ondermijnt het vertrouwen in die democratie.' En: 'Mensen krijgen meer zeggenschap over dat wat van ons allemaal is.' Dat is het creëren van tegenstellingen tussen elite en volk, tussen wat de SP nog steeds ziet als een wereldvreemde, zelfzuchtige kliek en onschuldige, misleide burgers. Dit denken in tegenstellingen, zit blijkbaar in hun genen."

Maar u zegt ook dat de SP, ooit een paria, als partij al langer een model is voor andere politieke partijen. Hoe ze contact hebben met hun achterban, in wijken actief zijn, acties steunen van schoonmakers, op markten staan.
"Alle partijen, zelfs CDA en D66, geven dat openlijk toe, ze schreven het ook in hun ledenblad: we moeten zoals de SP het contact met de samenleving onderhouden. De kracht van de SP is haar goede organisatie."

De top is al decennia stabiel met Tiny Kox (was partijsecretaris en hoofdredacteur van SP-partijblad de Tribune, nu voorzitter van de senaatsfractie) en Jan Marijnissen (was fractievoorzitter in de Tweede Kamer, en nu al bijna een kwarteeuw partijvoorzitter).

"Over een old boys' network gesproken!", zegt Voerman. "De partij is vertakt, met in het land een kleine tweehonderd afdelingen, maar ze doet niet overal mee in gemeenteraden. Dat is slim. Ze hebben kundige Kamerleden. Al vergisten ze zich in Ali Lazrak, die zich niet wilde voegen. Ook andere, in hun ogen te eigenzinnige figuren zijn verdwenen, zoals Elma Verhey, hoofdredacteur van de Tribune en Sjaak van der Velden, directeur van het wetenschappelijk bureau. De partij rekruteert daarom zoveel mogelijk mensen van binnenuit, zo klimmen fractiemedewerkers soms op tot Kamerlid."

In het partijbestuur zaten destijds ook fractiemedewerkers. Niet erg transparant, zulke dubbelfuncties.
"Inderdaad. Dat houdt de SP bepaald niet goed gescheiden, terwijl ze zichzelf de meest democratische partij van het land noemt. Van een scheiding van machten is zo geen sprake. Kijk naar Jan Marijnissen, hij maakte in 2008 om gezondheidsredenen als fractieleider plaats voor Agnes Kant, maar hij zit als partijvoorzitter nog steeds een deel van de week bij de fractie op het Binnenhof. Als je hem ernaar vraagt, zegt hij: 'Dat is efficiënt, korte lijnen tussen partij en fractie.'"

Dat nieuwe kantoor van de SP heeft een riant uitzicht op het gebouw van een van haar voormalige aartsvijanden, Akzo Nobel.
"Ja. En het SP-kantoor zelf is een fantastisch verbouwd pand waar voorheen een bankfiliaal in zat."

In zijn boek 'Populisten in de polder' (2012) beschrijft Voerman dat de partij tot in de jaren tachtig tegen het feminisme was, want arbeidersvrouwen voelen zich niet onderdrukt door hun man, nee, man en vrouw worden samen onderdrukt door de bazen. Ze was tegen kinderopvang, want een hechte band met ouders lukt beter in het gezin dan in een kinderdagverblijf. De SP was vóór remigratie van gastarbeiders, anders krijg je tweederangsburgers met wie het kapitalisme zijn voordeel zou doen, bovendien zien deze buitenlanders Nederlandse vrouwen 'bijna als hoeren'.

Beseffen kiezers op 12 september dat dat het erfgoed van de SP is?
"Ik denk het niet, maar ze zullen ook niet alle standpunten van andere partijen van dertig jaar terug weten."

U gelooft niet dat het CDA na het meest rechtse kabinet het meest linkse kabinet in het zadel gaat helpen.
"Ik zie de linkse partijen nog niet zo snel in de regering samenwerken. Het lukte ze in de Eerste Kamer na de Statenverkiezingen van vorig jaar niet eens tot overeenstemming te komen, om zo te voorkomen dat rechts daar een meerderheid kreeg. Terwijl ze zo tegen dat gedoogakkoord waren. De lijstverbinding van GroenLinks, PvdA en SP is bedoeld om zetels voor links te behouden; een stembusakkoord dat als basis dient voor de kabinetsformatie is ze niet, laat staan een liefdesverklaring."

Wat gaat u eigenlijk stemmen?
"Ik weet het echt nog niet. Vanwege mijn functie houd ik dat ook liever voor me. Toen ik in 1977 voor het eerst mocht stemmen, voor de Tweede Kamerverkiezingen, was er een man met twee machtigingskaarten die hij niet in dat stembureau mocht gebruiken. De man vroeg mij of ik voor hem kon stemmen, wat formeel niet eens kon, maar wat het stembureau toestond. Hij liep mee tot het stemhokje en fluisterde dat het lijst 3 nummer 1 moest zijn: Hans Wiegel. Ik heb het gedaan, braaf als ik was. Eén stem op Den Uyl en twee op Wiegel. Dat voelde niet goed."

Gerrit Voerman (Kampen, 1957) groeide op in een ARP-gezin, zijn ouders waren gereformeerd. Hij is sinds 1989 hoofd van het Documentatiecentrum Politieke Partijen. Begin 2011 werd hij bij de Rijksuniversiteit Groningen benoemd tot hoogleraar Ontwikkeling en functioneren van het Nederlandse en Europese partijstelsel. In september houdt hij zijn oratie over de toekomst van de politieke partij. Voerman studeerde geschiedenis in Groningen en promoveerde in 2001 op een proefschrift over de relatie tussen de CPN en de Communistische Internationale. Dit voorjaar publiceerde hij met Paul Lucardie het boek 'Populisten in de polder', uitgeverij Boom, met daarin het hoofdstuk: 'Van massalijn tot marketing. Over het populisme van de SP'.

Naast Marx en Lenin beschouwde de Socialistische Partij de 'grote roerganger' Mao Zedong met zijn Rode Boekje als lichtend voorbeeld. De partij had diepe bewondering voor deze voorzitter van de Chinese communistische partij. 'Geniaal in zijn eenvoud, eenvoudig in zijn genialiteit', zo roemde het partijblad de Tribune hem.

Na Mao's dood in 1976 hield de verheerlijking snel op. De SP richtte zich voortaan uitsluitend op Marx en Lenin, met nog steeds als doel de omvorming van Nederland tot een socialistisch land. Na de revolutie zou het volk 'de rechtmatige eigenaar' worden van de grote concerns als Philips en Shell, banken en verzekeringsmaatschappijen, de pensioenfondsen en de geneesmiddelenindustrie, maar ook van woningen, grond en gezondheidszorg.

Uit: 'Populisten in de polder', 2012

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden