Mannen van de grote stappen...

Bouwe de Boer weet Friesland energieneutraler te maken. Jan Willem van de Groep bereikt hetzelfde op de huizenmarkt. Twee verschillende mannen, met een vergelijkbare aanpak: denk altijd groot.

Bouwe de Boer uit Leeuwarden is van oorsprong chemisch proces-technoloog. Maar de man zit al jaren tot over zijn oren in de energie. Wereldberoemd in Friesland, beetje minder bekend buiten de provinciegrens. Al behoorde hij tot de eersten die in 2008 een Duurzaam Lintje kregen uit handen van de toenmalige minister van milieu, Jacqueline Cramer (die zelf op 57 in de Duurzame 100 staat).

De Boer (53) is een nuchtere, noeste werker, nooit op kantoor, altijd op pad. Hij is nieuw in de Duurzame 100. Staat meteen op plek 26: een bevlogen aanjager, die als ambtenaar in Leeuwarden en Friesland grote veranderingen in gang heeft gezet, aldus de jury.

Zoals de nieuwe ijshal, de Elfstedenhal in Leeuwarden. Niet dat die overdekte 400 meterbaan er is gekomen door zijn toedoen, maar dat de hal energieneutraal is, is wél mede zijn verdienste. De energie voor de hal komt van zonnepanelen en van afvalgas uit een nabijgelegen voormalige stortplaats van de Friese hoofdstad. "Uniek op de wereld. Nooit vertoond. Ze komen van heinde en verre hier kijken hoe we dit hebben aangepakt", zegt De Boer. "Onze filos0fie: als je een ijshal energieneutraal kunt maken, dan kun je alles energieneutraal maken."

Zijn geheim? "Mijn drive. Dit is de mooiste baan die je je kunt bedenken. Ik doe wat voor de wereld. En ik krijg er hier alle ruimte voor." Hier, is de gemeente Leeuwarden, waar De Boer sinds 1996 energiecoördinator is. Zeven jaar lang combineerde hij die taak met dezelfde functie voor de provincie Friesland.

"Ik ben een verbinder", zegt hij zelf. "Ik kijk nooit naar budgetten, als ik in een project geloof, ga ik er voor. Je moet durven vragen. We wilden een nieuwe ijsbaan, de oude was aan z'n eind. We zeiden: er komt een nieuwe baan, maar die moet wel energieneutraal zijn. Kijk, als je om energielabel B vraagt, dan krijg je label B en niets meer. Dus wij vroegen de markt om energieneutraal. En dat hebben we gekregen. Het is simpel: zet in je eisenpakket wat je wilt. Creëer problemen, dán komen de oplossingen. Ik zorg graag voor wat paniek, dan ben ik op m'n best.

"Als je op energiegebied wilt presteren, moet je afwijken van gebaande paden. Stippel een route uit, zoek naar coalities. Ik werk niet meer met mensen die geen zin hebben, dat heeft me al veel tijd bespaard. Trekken aan dode paarden, is zonde van de tijd. Het uiteindelijke doel is toch dat we weer een Elfstedentocht kunnen rijden in Fryslân. We hebben er alle belang bij om dat klimaatprobleem op te lossen."

Hij trekt dus het liefst aan levende paarden, zoals al die energiecoöperaties die Friese dorpen hebben opgericht. Zo'n vijftig zijn het er nu. Bouwe de Boer bracht ze bij elkaar, richtte de koepel Us Kooperaasje op en voorspelt nu dat er over drie jaar honderd Friese coöperaties zijn, dorpen die hun eigen energievoorziening regelen in enkele gevallen dankzij een eigen windmolen. "In 2025 wil heel Fryslân energieneutraal zijn. Dat gaat gebeuren. Samen met Groningse en Drentse coöperaties hebben we het energiebedrijf Noordelijk Lokaal Duurzaam opgericht, een energiebedrijf dat eigendom is van lokale energiecoöperaties. Er zijn al drieduizend klanten, de winst vloeit terug naar de dorpen."

Maar: de provincie wil af van dorps-windmolens. Hoe moet dat dan? "De provincie komt binnenkort wel tot het besef dat die dorpswindmolens de toekomst zijn", voorspelt De Boer. "Het is tegenstrijdig, enerzijds wil Fryslân dat dorpen energieneutraal worden. Tegelijk willen ze die windmolens kwijt. Dat is onbegrijpelijk. Het druist in tegen de wens van de bevolking."

Het mooiste komt nog, zegt De Boer: in 2018 wordt Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa. "Dat is een godsgeschenk voor de stad. Samen met Urgenda ben ik bezig er een mooi feestje van te maken met harde resultaten. Er zijn veel partijen in Friesland die pleiten voor een periode van twee weken fossielvrij: iedereen in de provincie kan zich dan alleen nog met niet-fossiele brandstoffen voortbewegen: in zonneboten, elektrische auto's, bussen op groen gas, we gaan een heel vervoersnetwerk opzetten om iedereen op de plaats van bestemming te krijgen."

...leggen de lat liefst hoog

Jan Willem van de Groep is de bedenker en aanjager van Stroomversnelling, een ambitieus project om in de komende vijf jaar 111.000 oudere huurwoningen te renoveren tot energieneutrale huizen. Hij kreeg zes woningcorporaties en vier bouwbedrijven om tafel. "Gaat lukken", zegt de energieke Van de Groep. Hij noemt zichzelf een latlegger, beginnetjesmaker, vernieuwer, iemand die coalities vormt om kansrijke projecten te verwezenlijken.

Van de Groep staat voor het eerst in de Duurzame 100 en stoomt direct door tot plek 10. De eerste keer en meteen in de top-10, dan ben je opgevallen bij de jury. Hij is iemand die kan verbinden en met een tomeloze energie plannen kan verwezenlijken, aldus de jury. Een innovator.

Van de Groep kreeg dit jaar van HIER Klimaatbureau de Klimaatpenning, die wordt toegekend aan personen die de aanpak van klimaatproblemen helpen te versnellen. Dit jaar werd hij ook gekozen tot koploper van de duurzame top-50 in de bouw- en vastgoedsector.

Zijn Stroomversnelling lijkt door te breken, zo'n 25 corporaties staan op het punt mee te doen. Afgelopen jaar kregen, verspreid over het land, de eerste duizend huurwoningen isolatie, zonnepanelen, warmtepompen en driedubbele beglazing. Ze zijn zelfvoorzienend gemaakt op energiegebied. "Compleet nieuwe buurten, straten en wijken zijn er aan het ontstaan", zegt Van de Groep. "De waardevermeerdering komt van meer dan alleen energie. Er is veel meer woonkwaliteit ontstaan, mensen wonen comfortabeler, gezonder, prettiger. Pure winst."

Energiebesparing is één van de pijlers onder het Energieakkoord. Fikse besparingen zijn nodig, wil Nederland de doelstellingen uit dit akkoord halen. Zo'n dertien miljard euro aan energiekosten vliegt er jaarlijks uit de schoorstenen van woningen en gebouwen.

Zes jaar geleden werd van Jan Willem van de Groep door het toenmalige ministerie van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer (vrom) gevraagd regisseur te worden van het besparingsprogramma Energiesprong, dat de 'bebouwde omgeving' (woningen, kantoren, winkels, zorginstellingen) energieneutraal moet maken. Hij werkte destijds nog bij wooncorporatie Wonion (4000 woningen) in Ulft, waar hij projecten opzette om huizen energieneutraal te maken. "Wat ik toen in het klein deed, doe ik nu in het groot."

Hij vat zijn kerntaak samen als 'innovaties uitlokken' en 'koplopers opzoeken'. "Er waren al wel veel duurzame projecten, maar om lichten op groen te krijgen moet je de goede condities zien te creëren, veel ballen tegelijk in de lucht gooien en houden. Veel van de experimenten die ik deed waren individueel niet op grotere schaal uit te voeren. Ik kwam op het idee om corporaties en bouwers bij elkaar te brengen om een model te vinden dat voor iedereen haalbaar was. Kijk, de bouwers wilden wel, die zagen allang dat duurzaamheid de toekomst was. Bij de corporaties lag het wat ingewikkelder, maar ook die gingen mee."

Na maanden praten, duwen en rekenen, was de 'business-case' rond: voor gemiddeld 70.000 euro kan op dit moment een huurwoning uit de jaren vijftig, zestig of zeventig energieneutraal worden gerenoveerd. Inmiddels zit er schot in. Overal ontstaan plannen. Ook galerijflats zullen de komende jaren op grote schaal worden aangepakt.

Maar Van de Groep is nog niet tevreden. "De innovatie in de bouwsector gaat te langzaam. Ik ben er van overtuigd dat er voor renovatie slimmere oplossingen kunnen worden bedacht. De bouwers moeten in de keten van toeleveranciers strengere eisen gaan stellen. Daar ligt de sleutel. Er wordt nu nog te veel uitgegaan van bestaande producten. We kunnen op termijn voor de helft van de huidige kosten woningen met nul-op-de-meter maken. Er liggen nog veel kansen in de bouw."

Ook de rijksoverheid kan meer, zegt Van de Groep. "Het Energieakkoord heeft op het gebied van energiebesparing geen ambitieuze doelen. De overheid zet de kaarten op kleine stapjes, van energielabel F naar energielabel B, energieloketten openen in gemeenten, spouwmuren isoleren. Dat soort klein spul. Dat tikt niet aan. Bij energielabel B hebben we het over maar 30 procent besparing! Een nul-op-de-meterwoning heeft label A met vijf plusjes erachter.

"Je kunt op de achterkant van een sigarendoosje uitrekenen dat we met kleine stapjes de beoogde besparingen niet gaan halen. Het beleid belemmert bovendien het zetten van grote stappen. Wil je in 2050 energieneutraal zijn in Nederland, dan moet je in zo'n langzaam bewegende sector als de bebouwde omgeving in één keer naar nul-op-de-meter gaan. Met slimme oplossingen valt veel meer te besparen. Ik leg de lat liefst meteen zo hoog mogelijk."

Oordeel van de jury Marjan Minnesma

'De Boer is een ambtenaar die binnen de overheid dingen voor elkaar krijgt, die anderen niet lukken'

Oordeel van de jury Marleen Janssen Groesbeek

'Zonder Van de Groep draaiden de bouw en de overheid nog rond in het oude denken over energie'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden