Mannen en vrouwen van God en geld

Op de driemaster Stad Amsterdam nam een unieke groep ondernemers, economen en theologen de tijd voor reflectie op markt, moraal, het kwijtschelden van schuld en de meetbaarheid van liefde en geluk. Monic Slingerland voer mee op de klipper.

Wie er zouden komen naar die geheimzinnige bijeenkomst, precies een etmaal op de klipper Stad Amsterdam, bleef tot op het laatst geheim.

De tas met verschoning in de hand, stapten één voor één de uitverkorenen over de valreep de driemaster op, in de haven van IJmuiden. Al met al zo'n vijftig, in een unieke samenstelling. Negen vrouwen slechts. Weinig dames, inderdaad. Wel gevraagd, maar helaas verhinderd, volgens de organisatie.

ERGO, was de naam. Een letterwoord voor een uitwisseling van visies op economie en ethiek (Economie, Religie, Governance, Organisatie). Na de koffie op het bovendek moest het onderdeks gaan over markt en moraal, geld en geloof, schuld en boete en ondernemen met oog voor het grotere belang.

Op de namenlijst geen titels, geen functies. Deze dag gaat het even niet om netwerken voor het eigen belang. Naast alle grappen van geslaagde jongens-onder-elkaar is er ook wat onwennigheid. Twee werelden komen hier bij elkaar. Nu gaat het erom in tijd van schaarste tot een rijkere kijk op de economie te komen.

Het proces
Dinsdagmiddag 14.30, in de haven van IJmuiden. Meteen na aankomst staan godgeleerden en geldgeleerden op het bovendek samen aan de koffie het verschil tussen soberheid en armoede te definiëren. Soberheid is zelfgekozen, armoede overkomt je, klinkt het tussen de tuigage.

De klipper vaart naar Amsterdam en het gezelschap gaat benedendeks, waar stoelen klaarstaan. Hier speelt het zich af. Afwisselend zullen steeds een godgeleerde en een politicus of econoom aan het woord zijn. De actualiteit staat centraal, zoals de vraag of Griekenland de totale schuld wel moet aflossen. Tussendoor putten kerkhistorici Paul van Geest en Peter van Egmond uit de geschiedenis om visies vanuit het verleden te geven op schuld, leiderschap en soberheid als middel om armoede te voorkomen. Dan blijkt dat de huidige crisis teruggaat tot klassieke dilemma's. We zijn niet de eersten in de geschiedenis die tobben met schuld en schaarste.

Ook oud-premier Lubbers grijpt terug op het verleden om zicht te kunnen geven op de koers van morgen. Bij een econoom als Lubbers is het verleden de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen Nederland door bezuinigingen uit de crisis kwam. Bij kerkhistorici Van Geest en Van Egmond is het verleden wat verder weg: de vierde eeuw na Christus, een tijd van politieke instabiliteit, verwarring en onzekerheid.

Precies 24 uur duurt de ERGO-verkenning. Eerst is het even aftasten in beleefdheid. Als er al verbazing is over de visie van de ander, dan houdt ieder dat nog voor zich. Wel opvallend is dat er al die tijd nauwelijks een mobiele telefoon klinkt. Opvallend is ook dat het hele gezelschap al die tijd aanwezig is. Ook de hoogleraren en directeuren met drukke banen.

ERGO bestrijkt een middag, avond en ochtend. De overnachting is welbewust ingepland, vertelt initiatiefnemer Paul van Geest. Het lijkt niet efficiënt, maar een borrel 's avonds op het dek en een gezamenlijke ontbijt leveren verbondenheid op. Inderdaad klinkt tijdens het diner, 's avonds aan boord, de wens om na de verkenning van de eerste dag, de dag erna steviger stappen te zetten.

Dankzij de crisis?
Los van elkaar zeggen de deelnemers dat dit unieke evenement aan de crisis te danken is. Hoho, zegt Jan Willem van den Braak dan, van VNO/NCW. Zijn we het Ser-advies 2000 vergeten? Dat ging precies ook over maatschappelijk verantwoord ondernemen, en het idee daarvoor werd geboren in 1998. Hoogtijdagen in de economie en allesbehalve crisis dus. Ergo: er is geen crisis nodig om tot reflectie over geld verdienen te komen. "Toen was het idee juist dat we zo rijk waren, dat alles zo goed liep dat het een uitgelezen moment was voor bezinning."

De locatie
De replica van een 19de eeuwse klipper dient nu als opleidingsschip. Ondernemer Frits Goldschmeding stelde meer dan 15 jaar geleden met spijt vast dat Nederland geen volwaardig tallship had. Samen met de gemeente Amsterdam liet hij er een bouwen, als opleidingsproject voor jongeren. Nog altijd dient de imposante Stad Amsterdam hiervoor.

Schuld
Als er ergens spraakverwarring over ontstaat, dan moet dat wel over schuld zijn. Theologen nemen het woord vaak in de mond, economen nog wel vaker. Maar bedoelen ze hetzelfde? En kunnen ze elkaar vinden als het om kwijtschelding van schuld gaat?

Griekenland dus. Als iemand daar iets verstandigs over kan zeggen is het Coen Teulings wel, tot voor kort directeur van het Centraal Planbureau. Hij schetst het dilemma. Een van de scenario's is dat alle schuld wordt kwijtgescholden. Geen spanning meer, Griekenland krijgt de kans om een gezonde economie op te zetten, vervelende onderhandelingen zijn niet meer nodig en de euro is voorlopig gered, al kost het de rijke landen een rib uit hun lijf. Samenwerken betekent dat je elkaar helpt. Voor je het weet, zit je zelf in de gevarenzone. Dan helpen anderen jou, zo schetst Teulings de principes van een muntunie.

Vanuit de theologen klinkt dan het begrip Jubeljaar. In het Joodse deel van de Bijbel staat het verschijnsel beschreven: eens in de vijftig jaar werden in het oude Israël alle schulden kwijtgescholden. Een gewoonte die in het latere Europa ook is toegepast wanneer er een nieuwe koning aan het bewind kwam.

Het Jubeljaar lijkt dus iets uit het warme, opofferende deel van de mensheid. Dan staat Marcel Poorthuis op, theoloog en goed bekend met het Jodendom. "Jullie moeten wel weten dat het Jubeljaar op een gegeven moment is afgeschaft. Weet je waarom? De laatste vijf jaar voor zo'n Jubeljaar kon niemand meer een lening krijgen. De armen betaalden dus uiteindelijk de prijs ervoor." De economen knikken. Dit is een herkenbaar mechanisme voor hen.

Hoe pakte de Joodse leider Jozef de hongersnood in het oude Egypte aan, toen hij daar door omstandigheden onderkoning was? Kerkhistoricus Peter van Egmond schetst het dilemma van het omgaan met schaarste en armoede, zoals dat in hetzelfde deel van de Bijbel beschreven staat. Na zeven vette jaren komen zeven magere jaren. Onderkoning Jozef heeft met oog op de toekomst het graan in volle schuren opgeslagen.

"Maar anders dan je zou verwachten geeft hij het graan niet weg, als er hongersnood is. Hij verkoopt het. En als het geld op is, verkoopt hij het graan in ruil voor land." Dat die Jozef misschien toch geen uitbuiter is, blijkt uit het vervolg. "Na afloop van de hongersnood geeft Jozef stukken grond weg, met zaad erbij. Iedereen kan dan weer voor zichzelf zorgen."

Terug naar het Griekenland van nu. Coen Teulings laat zien waarom het geen optie is om Griekenland te verplichten de totale schuld te laten afbetalen.

"Niemand gaat dan meer iets ondernemen, niemand stopt meer een cent in het land, want elke euro die verdiend wordt, vloeit terug naar de centrale Europese kas."

Alles kwijtschelden dan maar? Ook dat kan niet, zegt Teulings. Als je dat doet, zal iedere partij ervan uitgaan dat die lening toch niet terugbetaald hoeft te worden. Het kenmerk van een lening is, dat degene die geld uitleent erop vertrouwt dat de schuld zal worden afbetaald. Een van de basisprincipes in de moderne economie.

Schuld blijkt een economische pijler te zijn. Waar in theologenkringen schuld gekoppeld is aan nare gevoelens, aan kwaad en spijt, is schuld in kringen van bankiers en ondernemers een neutraal begrip, nodig om zaken te kunnen doen. Sterker nog, zegt econome Helen Toxopeus, schuld was er eerder dan geld. "Geld is ontstaan als een middel om schuld te kunnen bepalen en af te betalen. Eerst deden ze dat met kerfstokken, maar munten bleken makkelijker."

Alles kwijtschelden is dus geen goed idee, alles laten terugbetalen ook niet, heeft Coen Teulings uitgelegd. De enige verstandige aanpak is dus, een deel te laten terugbetalen. Maar welk deel dan? Dan komt een begrip tevoorschijn waarbij zowel economen en theologen zich thuisvoelen. De juiste maat, de juiste prijs. Een rechtvaardige prijs, die in wijsheid vastgesteld moet worden.

Even erna zal kerkhistoricus Van Egmond, hierop inhakend, de schuld schetsen tussen mens en God. Het gaat over kwijtschelden. "Waarom heeft God de mens niet gewoon zijn schuld in één keer kwijtgescholden. Hij is toch God, hij kon het bepalen. Waarom zei God niet gewoon: oké, vergeven en vergeten, streep eronder, klaar. Waarom zo'n moeilijk gedoe met zijn zoon die moest sterven voor onze zonden?"

Ook daarmee komt een principe naar boven dat verschillende partijen herkennen. Zomaar kwijtschelden, daarmee doe je het rechtvaardigheidsgevoel geweld aan, van wie schuld heeft en ook wie het krediet geeft. Schuld zorgt voor relatie: eerst verwijdering en daarna, als de schuld op een juiste wijze is ingelost, tot een sterkere verbinding.

Bij het napraten aan tafel blijkt dat de kwaliteit van de onderlinge relatie een cruciale en tegelijk moeilijk meetbare factor in de economie is. Econoom Lans Bovenberg had het al ter sprake gebracht: de dienstbaarheid van leiders en medewerkers. Bovenberg noemde liefde 'risicodragend kapitaal'. Hoe meet je dat? Hoe meet je de chemie tussen zakenpartners, de bereidheid van mensen zich in te zetten, op te offeren? Hoe meet je de zorgzaamheid van een bestuurder.

De markt kan niet functioneren zonder moraliteit, zei Teulings. Als je niet kiest voor duurzaamheid, kun je het schudden, had Jan Peter Balkende de eerste dag al gezegd.

Wie scoort?
De ERGO-bijeenkomst was geen The Voice of Holland, met winnaars en verliezers. De theologen voerden in al hun welbespraaktheid verbaal de boventoon. Jan Peter Balkenende en Paul van Geest wedijverden in geestigheid, waardoor hun inhoudelijke bijdragen nog beter bleven hangen. Lubbers en Goldschmeding kregen het respect van de mannen met jarenlange ervaring. Coen Teulings kreeg alle aandacht doordat hij complexe problemen zo voorlegde dat ieder erover kon meedenken. Lans Bovenberg nam risico's door als econoom over liefde te praten en uit de Bijbel te citeren.

Hoe verder?
Woensdagmiddag half drie gaat iedereen van boord. "Tot ziens'' klinkt het. "Tot ERGO II". De mannen en vrouwen van God en geld hebben het voornemen meer samen op te trekken. In ieder geval zijn de verbanden gelegd. Het resultaat is niet meetbaar, maar kan juist wel waarde hebben, weten we nu.

'Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt'
"Zo'n bijeenkomst als deze heb ik nog nooit meegemaakt", zei Frits Goldschmeding (79), oprichter van Randstad. Goldschmeding had de klipper Stad Amsterdam beschikbaar gesteld voor een uniek treffen tussen godgeleerden, economen en ondernemers. Een etmaal lang spraken ze met elkaar over waarden in de economie die lastig te meten zijn en tegelijk onmisbaar voor een gelukkige samenleving. Iets meer dan vijftig deelnemers stapten aan boord van het zeilschip.

Onder hen oud-premiers Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende, voormalig directeur van het Centraal Planbureau Coen Teulings, theologen als Kees van der Kooi, Erik Borgman en Matthias Smalbrugge, directeur Henri Hofsteenge van de Rabobank, econoom Lans Bovenberg. De unieke bijeenkomst onder de naam ERGO (Economie, Religie, Governance & Organisatie) is een initiatief van kerkhistoricus Paul van Geest (VU, Universiteit van Tilburg) en econoom Harry Commandeur (Erasmus Universiteit en Nyenrode).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden