Mannen die Suriname kleur gaven

Suriname zou op plek zeventien van de top van rijkste landen kunnen staan

In grote verhalen gaat het soms over ogenschijnlijk futiele details. Na de coup van 25 februari 1980 in Suriname beweerden de jonge onderofficieren die de macht hadden gegrepen bij hoog en bij laag dat de afgezette minister-president Henck Arron hen 'padvinders' had genoemd. Volgens hen tekende dat de laatdunkende houding van de politicus tegenover de krijgsmacht.

Arron zelf heeft het altijd ontkend. Volgens zijn biograaf Peter Meel staat vast dat de premier het woord in kleine kring gebruikte. Hij noemde de militairen ook vaak 'jongens'. Vermoedelijk had Arron het zelfs ook in het openbaar over padvinders.

Goed beschouwd waren de gebeurtenissen van dat jaar de apotheose van een generatieconflict. De overbemenste burelen van de nog jonge staat Suriname zaten vol met functionarissen die net als Arron nog een beetje in de jaren vijftig waren blijven hangen. De bureaucratie functioneerde op een ouderwetse manier. Gezagsverhoudingen dienden gerespecteerd te worden.

Daar tegenover stonden de jeugdige onderofficieren, net als Desi Bouterse grotendeels opgeleid in het Nederland van de late jaren zestig en vroege jaren zeventig. Zij raakten daar vertrouwd met de overlegcultuur, inspraak en rechtsbescherming. Wat zij ervoeren als wanbeleid en willekeur in eigen land raakte hen des te meer omdat een deel van de Surinamers openlijk twijfelde aan het nut van een eigen krijgsmacht.

2015 is een bijzonder jaar voor Suriname. Het land viert veertig jaar onafhankelijkheid en kiest een nieuwe president. Alleen daarom al zijn drie nieuwe boeken over twee hoofdpersonen in de recente Surinaamse geschiedenis hoogst actueel. Historicus Peter Meel schreef een vuistdikke politieke biografie van de vader van de onafhankelijkheid, Henck Arron (1936-2000), getiteld 'Man van het moment'. Nina Jurna, van 2000 tot 2010 correspondente voor het RTL Nieuws in Suriname, komt met het portret 'Desi. Desi Bouterse - Een Surinaamse realiteit'. Dat historicus Pepijn Reeser iets andere accenten zet, blijkt alleen al uit de titel van zijn boek 'Desi Bouterse. Een Surinaamse tragedie'.

Los van de anekdotes en de kleurrijke details (Bouterse, vrouw en kinderen nog voor de coup als gelukkig gezin in een reclame voor Blue Band-margarine) stemmen de boeken vooral treurig. Wat had kunnen zijn, wordt onder meer duidelijk uit de indexlijsten van het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank. Die merken Suriname aan als een land dat in potentie op plek zeventien van de top van rijkste landen zou kunnen staan. De bevolking is nauwelijks groter dan die van Den Haag, het land ruim vier zo groot als Nederland, vruchtbaar en rijk aan gewilde bodemschatten als bauxiet, goud en olie.

Zowel Arron als Bouterse stond jong aan het roer van hun land. Arron werd op zijn 37ste premier. Bouterse was 34 ten tijde van de staatsgreep, die hem uiteindelijk als de meest bepalende figuur naar voren zou laten komen. Arron had in het decennium daarvoor al volop kunnen ruiken aan het politieke spel, maar werd desondanks gezien als een groentje. Zelfs in eigen kring, die van de Nationale Partij Suriname (NPS), vond een betrekkelijk grote groep hem te onervaren: "Hij heeft te jong te veel macht in handen gekregen." Bouterse was op dit vlak echt een vrijwel onbeschreven blad. Van een relatieve nobody was hij als bij toverslag een spilfiguur in zijn land. Hij moest werkendeweg groeien in zijn politieke rol.

De bevlogen Arron kon de hooggespannen verwachtingen niet waarmaken in een land dat qua bestuurlijke infrastructuur nog nauwelijks berekend was op onafhankelijkheid. Het lukte hem bovendien onvoldoende om uit te stijgen boven de partijpolitieke belangen. Een echte nationaal leider werd hij dan ook nooit. Op zijn 43ste verdween hij in de gevangenis. Later had hij huisarrest en keerde hij terug in de bancaire wereld waar hij vandaan kwam. In 1987 maakte hij nog een ietwat tragische politieke comeback als vicepresident.

Bouterse is al 35 jaar een bepalende figuur, eerst in uniform, daarna in burgerkloffie. Ondanks de Decembermoorden, gruwelen tijdens de Binnenlandse Oorlog in de jaren tachtig en een veroordeling wegens drugshandel blijkt hij een politiek overlever. Voor- en tegenstanders maken hem volgens Reeser groter dan hij in werkelijkheid is. Bouterse wegzetten als psychopathische massamoordenaar doet de werkelijkheid geweld aan. Hem zien als verlosser der natie is na al die jaren ook wat al te naïef.

Zijn kracht ligt in de manier waarop hij zich manifesteert als man van het volk, vaak succesvol de etnische verdeeldheid in Suriname ontstijgend. Om dat te bereiken, moet hij in de kleine wereld in en om Paramaribo velen te vriend houden, mensen belonen. Het is Bouterse nooit gelukt om zijn idealen in de praktijk te brengen. Hij wist en weet soms te benoemen waar de fouten zitten in Suriname, maar werd deel van het systeem dat hij wilde bestrijden.

Peter Meel heeft de meeste tijd gestoken in studie van zijn hoofdpersoon, Henck Arron. Zijn boek 'Man van het moment' is het resultaat van gedegen onderzoek, dat al in de vorige eeuw begon. In alles geeft de auteur blijk van grondige kennis van de recente Surinaamse geschiedenis. Schrijven kost hem zichtbaar meer moeite. De Arron-biografie had met ruim de helft van het aantal bladzijdes veel meer vaart gekregen. Daarvoor had Meel ook behendiger met zijn materiaal moeten omgaan. Hij weet zijn vondsten niet te monteren in een soepel verhaal. Zelfs bij het beschrijven van de allerspannendste momenten uit het leven van Arron volhardt hij in een welhaast ambtelijke, opsommerige stijl waarin iedereen (in wel erg lange citaten) zijn zegje mag doen. Levendig wordt het daardoor zelden.

Reeser is wat dat betreft beter op dreef in 'Desi Bouterse. Een Surinaamse tragedie'. Hij heeft wel een erg lange aanloop nodig voor de jonge jaren van zijn hoofdpersoon. Vooral voor de multi-etnische wortels van Bouterse gebruikt de auteur te veel tekst. De historicus heeft wel aardige analyses paraat. Hij toont overtuigend hoe Bouterse sinds de staatsgreep van 1980 steeds weer nieuwe rollen speelde. Soms koos hij daar zelf voor, soms werden ze hem opgedrongen. Zijn land en de wereld leerde hem kennen als bevelhebber, revolutionair, dictator, vaderfiguur, joviale 'oom', politicus, staatsman en opportunist, en verdachte. Waar de ene rol ophield en de andere begon, bleef dikwijls onduidelijk. Het maakte Bouterse tot een ongrijpbare figuur. Het verklaart wellicht ook de blijvende fascinatie van een groot deel voor de Surinamers voor een leider die in de ogen van veel Nederlanders toch vooral een onterecht vrij rondlopende crimineel is.

In vergelijking met andere toonaangevende Surinaamse politici beschikt the man we love to hate sowieso over veel meer charisma, vindt Nina Jurna. Zij kreeg in 2005 de gelegenheid de legerleider te interviewen (het resultaat is te zien op de dvd bij haar boek). Dat ze met hem ook over andere onderwerpen sprak dan zijn misdaden kwam haar op kritiek te staan van de nabestaanden van de Decembermoorden. Ze zou een 'Boutist' zijn. Haar boek over Bouterse zal bij sommigen soortgelijke sentimenten oproepen. Jurna concentreert zich vooral op de 21ste-eeuwse geschiedenis van Suriname en haar onderwerp. Het beeld van de hoofdpersoon is minder eendimensionaal dan we in Nederland gewend zijn.

'Desi' maakt bovendien duidelijk dat Suriname allang niet meer alle hoop hoeft te vestigen op het oude moederland. Grote buur Brazilië (even multicultureel maar minder verdeeld langs etnische lijnen) doet het economisch goed. China investeert in Suriname en duizenden Chinezen hebben zich de afgelopen jaren in het land gevestigd. Jongeren zijn niet langer schuchter en afwachtend, maar zelfverzekerd en in zekere mate trots op hun land. Ze tonen bovendien interesse in de wereld om hen heen.

Tegelijkertijd blijken opportunisme en corruptie (misschien wel ongegeneerder dan ooit tevoren) lastig uit te roeien. En wat te denken van politici als Ronnie Brunswijk, voormalig tegenstander van Bouterse en tegenwoordig coalitiepartner, die tijdens politieke bijeenkomsten geld uitdeelt, voornamelijk aan mooie vrouwen die hij dan ook meteen om hun telefoonnummer vraagt?

In het jaar dat Suriname veertig jaar onafhankelijkheid viert hangt de schaduw van de recente geschiedenis over de presidentsverkiezingen. De belangrijkste tegenstander van zittend staatshoofd Bouterse, een man met een verleden, is nota bene Chan(drikapersad) Santokhi, openbaar aanklager in het Decembermoordenproces.

Nina Jurna: Desi. Desi Bouterse - Een Surinaamse realiteit. Conserve; 224 blz. euro 22,50 (met dvd)

Pepijn Reeser: Desi Bouterse. Een Surinaamse tragedie. Prometheus - Bert Bakker; 336 blz. euro 24,95 Verschijnt 6 maart

Peter Meel: Man van het moment. Een politieke biografie van Henck Arron. Prometheus - Bert Bakker; 746 blz. euro 49,95

Henck Alphonsus Eugène Arron

1936 Geboren in Paramaribo

1956 Na middelbare school voor studie naar Nederland. Gaat werken voor banken

1963 Lid van de Staten van Suriname (voorloper latere Nationale Assemblee)

1970 Partijvoorzitter van de NPS

1973 Premier

1975 Onafhankelijkheid Suriname

1980 Coup militairen. Gevangen, later huisarrest

1987 Vicepresident

1990 Telefooncoup, leger laat president weten dat hij en zijn regering beter thuis kunnen blijven. Einde politieke carrière Arron.

2000 Overlijdt tijdens bezoek aan Nederland

Desiré Delano Bouterse

1945 Geboren in Domburg (Suriname)

1968 Naar Nederland. Sportinstructeur bij Koninklijke Landmacht

1975 Terug in Suriname. Opleider Nationaal Leger

1980 Coup

1982 Decembermoorden

1987 Eerste vrije verkiezingen

1992 Afscheid als legerleider

1999 In hoger beroep bij verstek veroordeeld tot elf jaar cel in Nederlands drugsproces

2005 Parlementslid

2010 President van Suriname

2012 Amnestiewet aangenomen; proces Decembermoorden opgeschort

Jonge Surinamers zijn niet langer schuchter, maar zelfverzekerd en trots op hun land

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden