Manieren van kijken

Antwerpens stadsdichter Joke van Leeuwen schreef en tekende een boek over kijken,

Hoe leg je aan een ’nieuwsgierige tienjarige’ de werking van een camera obscura uit? Daar draait Joke van Leeuwen – schrijfster, tekenaar en stadsdichter van Antwerpen – haar hand niet voor om.

„Het lijkt een beetje op wat nu vaak gebeurt: dat mensen bijna alleen door hun digitale camera naar de omgeving kijken, of dat ze na elke foto die ze hebben gemaakt op het schermpje van hun fototoestel staren naar waar ze nog steeds in het echt zijn.”

Het is een fragment uit Van Leeuwens nieuwste boek ’Een halve hond heel denken - een boek over kijken’. De titel verwijst naar een tekening die zij van een halve vrouw en een halve hond maakte. We zien alleen hoofd en kop van de vrouw en de hond. „Toch denken we niet dat die vrouw en die hond echt half zijn. In onze hersenen vullen we de tekening vanzelf aan, omdat we weten dat vrouwen meestal twee benen hebben en honden vier poten. Die benen en poten denken we erbij, omdat we ze kennen en verwachten.”

Met haar boek zegt ze ’kapstokjes voor het eigen denken’ te hebben gemaakt. Ze schreef het in een voor die ’nieuwsgierige tienjarige’ toegankelijke stijl, en eveneens voor volwassen geïnteresseerden. In de geest van kunstduider Pierre Janssen. Van Leeuwen: „Niet, zoals je veel mensen in het museum ziet denken: ’wat moet ik (van een ander) zien?’ Maar: wat zie ik als ik kijk.”

Bij de afbeelding van de afgetrapte werkmansschoenen die Vincent van Gogh in 1885 schilderde, schrijft Joke van Leeuwen: „Zulke schoenen vertellen, door hoe ze eruit zien, over hard werken, over iemand die misschien niet veel meer te eten had dan aardappelen en spekvet. Het zijn ook geen schoenen voor op een modefoto. Hoewel.... eigenlijk kan alles mode worden, ook afgetrapte schoenen. Dan worden het prijzige, alvast in de fabriek afgetrapt gemaakte schoenen. Per slot zijn er ook spijkerbroeken met scheuren op de markt gebracht. Terwijl arme mensen hun best doen niet al te versleten kleren te dragen, kopen mensen die genoeg geld hebben voorgescheurde broeken.”

Van Leeuwen liet zich inspireren door de boeken van haar broer Theo, die behalve jazzpianist in Sydney ook semioticus is, de leer van taal en tekens bestudeert. Van Leeuwen hoefde het niet wetenschappelijk aan te pakken, en kon vrijuit associëren over ’manieren van kijken’. Dat is een gevaarlijker vraag dan die lijkt, want waar te beginnen? Van Leeuwen laconiek: „Och, er komt zoveel boven wat je al die jaren in je hoofd hebt gestockeerd.”

Neem het reclamegeheim of de tien-over-tienkwestie: „Horloges op reclamefoto’s staan bijna altijd op tien over tien. Over de wijzers kun je hulplijnen denken die als pijltjes naar de cijfers gaan. Als een horloge tien over tien aanwijst, lijken die lijnen op twee juichende armpjes. Om vijf voor half zeven zouden de armpjes treurig naar beneden hangen en dat vinden reclamemakers vast niet goed voor de verkoop.”

Dat is een kwestie van weten, en daarna vooral van zien. Of juist van iets ánders (willen) zien. Op de foto bijvoorbeeld waarop de Russische president Poetin te midden van andere regeringsleiders als enige naar links kijkt. Het krantenbijschrift luidde: ’Vladimir Poetin, ietwat verloren tussen de Europese regeringsleiders op de topontmoeting in Finland.’

Van Leeuwen maakte haar eigen bijschrift: ’De Europese leiders zoeken samen naar de lens die uit het oog van de Russische president is gevallen.’ En licht toe: „De foto is een stukje dat uit de werkelijkheid is geknipt. Als er meer op had gestaan, had je misschien kunnen zien waar Vladimir Poetin naar keek. Of had je misschien een traptrede gezien waar de andere regeringsleiders niet vanaf wilden vallen.”

Nadat haar boek was voltooid, werkte zij in het verlengde van ’Een halve hond heel denken’ voort. Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in haar woonplaats Antwerpen vroeg haar een kijkroute te maken voor de permanente collectie. Van Leeuwen liet bij de tentoongestelde objecten door Bob Takes ontworpen elektronische kijk- en luisterdozen plaatsen, waar je met je hoofd in moet verzinken. Op een filmpje fluistert ze dan over het schilderij of beeld, over compositie- en perspectieflijnen, over details. Niet langer dan een halve minuut; het moesten geen lappen met tekst worden.

Zelf leerde ze er ook van, bijvoorbeeld dat het stilleven met fruit en gevogelte van Frans Snijders uit 1616 ook een vertoon van rijkdom is. „In de 17de eeuw lieten mensen met geld hun rijkdom zien door schilderijen op te hangen met een stilleven van vogelvlees en rijpe vruchten die in hun lusttuin groeiden.”

Bij het schilderij met een pronte keizer Napoleon kwam weer iets anders boven water. Van Leeuwen schrijft: „Hij zit in het midden van het schilderij, op een verhoogde troon. Hij draagt tekens van zijn macht, zoals de ketting om zijn schouders en de lauwerkrans op zijn hoofd. Ook de stokken die hij vasthoudt zijn symbolen van zijn macht en niet om mee te skiën. Als je trouwens de perspectivische lijnen op het tapijt volgt, zie je waar die tussen zijn benen bij elkaar komen.”

Hoe nu: een geheim symbool voor Napoleons mannelijke macht? Zou de schilder dat ook zo bedoeld hebben? Van Leeuwen grinnikend: „Dat weet ik niet. Maar ik heb ’t bedacht.”

Voor de oplettende kijker in het Antwerpse museum liet ze ook museumbordjes bij een verwarmingsregelaar hangen. ’Clown met lange tanden’, titelde zij het.

En als je goed kijkt, heeft dat apparaatje voor vochtregeling inderdaad wel iets van een clown met lange tanden.

Een kwestie van willen zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden