Mandeville, inspirator van Bolkestein, wilde arbeider dom houden

DEN HAAG - VVD-leider Bolkestein zoekt in recente toespraken opmerkelijk vaak zijn heil bij Bernard Mandeville, een vroeg-achttiende-eeuwse sociaal denker die vond dat de staat de arbeiders dom moest houden.

MARCEL TEN HOOVEN

Volgens Mandeville was een domme arbeider die hard werkt, gelukkiger dan een arbeider die had leren lezen en schrijven. Immers, kennis wekte bij hem nieuwe maar onvervulbare verlangens. Bolkestein citeert de laatste tijd steevast uit Mandeville, om zijn betoog kracht bij te zetten dat egoïsme van mensen niet asociaal of onmaatschappelijk hoeft te zijn. Als onderbouwing van dit liberale leerstuk haalt de VVD-leider de Fabel van de bijen van Mandeville (1670-1733) aan. Hij deed dat nog afgelopen maandag, op een bijeenkomst over politieke ideologie op de Rotterdamse Erasmus-universiteit.

Bolkestein: “Het gedicht gaat over een korf vol bijen die ieder voor zich op eigen voordeel uit zijn. Dat wijd verbreide egoïsme in de korf leidt niet tot chaos. Integendeel: Verdorven was elk onderdeel en toch een pardijs in het geheel. Problemen ontstaan pas als Jupiter besluit de korf te ontdoen van alle slechtheid. Als alle bijen sober en oprecht zijn en niet langer het geld over de balk gooien, stort de economie in elkaar en kwijnt de samenleving weg. Wat deugdzaam lijkt op individueel niveau is dat vaak niet op macro-niveau.”

Wie is deze Mandeville, op wie Bolkestein zich beroept als ondersteuning van de stelling dat egoïsme deugt? Mandeville, een Nederlandse arts die zich na zijn studie begin 18de eeuw in Londen vestigde, bestreed de optimistische ethici in zijn tijd, volgens wie de mens van nature goed is. Volgens hem zetten juist minder fraaie eigenschappen als hebzucht en egoïsme mensen aan tot activiteiten. Mandeville zag daarom niets in initiatieven die de Engelse hervormingsbeweging destijds nam om mensen te verheffen, zoals de oprichting van armenscholen. Dat vond hij onbegonnen werk.

In het recent uitgegeven boek Maakbaarheid beschrijft de Amsterdamse historicus Alwin Hietbrink, een kenner van Mandeville, diens weerzin van volksonderricht als volgt: “De arbeiders moet men dom houden. Onderwijs vergroot enkel hun verwachtingen van het leven, verwachtingen die toch nooit worden gerealiseerd. Ook vanuit economisch oogpunt is het onverstandig de armen te onderwijzen. In een vrij land, zegt Mandeville letterlijk, waar slaven niet meer gehouden worden, bestaat de zekerste manier om rijkdom te genereren uit een leger van arbeidzame armen.”

Mandeville stelde dat niet de armen de grootste bedreiging vormden voor de sociale orde, maar juist de hervormers die hen wilden verheffen. Hun 'onrealistische' ideeën dreigden de welvaart te ondermijnen. Mandeville vond dat de hervormers zich ten onrechte uitspraken over de gewenste levenshouding van burgers. Hij meende dat elk individu in staat moest worden gesteld zijn eigen opvatting over geluk en plezier na te streven. Hietbrink: “De held die zich inzet voor het algemeen belang is volgens Mandeville niet beter of slechter dan de vrek die dag in, dag uit bezig is zijn rijkdom te vergroten.”

Mandevilles mensbeeld vertoont in dit opzicht een opvallende gelijkenis met Bolkesteins. Als lid van een werkgroep die in 1988 de grondslagen van het liberalisme beschreef, schreef de liberale leider dat van een groei in de persoonlijkheid in de loop van een mensenleven nauwelijks sprake is: “De mens heeft niet een bepaald levenspad af te leggen, maar streeft steeds naar wat hem van moment tot moment leuk, handig, aangenaam of plezierig lijkt.” Dat is voor Bolkestein een belangrijke reden om te pleiten voor een overheid die zich zo min mogelijk met het individu bemoeit. Ook afgelopen maandag besloot hij zijn betoog weer met een pleidooi voor deze 'liberale waarborgstaat'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden