Mandela in Carré

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Het verhaal van Nelson Mandela lijkt te groots en serieus om te vertellen in een luchtig genre als de musical. Maar een land als Zuid-Afrika is zo doordrenkt van muziek, dat zang juist het beste middel is om het relaas van de vrijheidsstrijder neer te zetten.

Een zonnige dag in Amsterdam. Binnen in de studio staan negen zwarte mannen op een slordig rijtje. Oude spijkerbroeken aan, wollen mutsjes op kale hoofden, één van hen steunt met zijn oksels op ouderwetse houten krukken. Het lijken schuchtere mannen, totdat ze hun monden open doen en beginnen te zingen in een mix van Zulu, Engels en Xhosa.

De prachtigste diepe klanken galmen meerstemmig uit hun relaxed bewegende lijven. Verstaan doen we het niet, maar het is doorleefd, schijnbaar tragisch en we voelen dat ze humor hebben. Want dan glimmen de ogen genietend, maken de handen komische gebaren of zwabberen de billen.

De mannen komen rechtstreeks uit Zuid-Afrikaanse townships. Vanuit hun golfplaten huizen reisde het negenkoppige a-capellakoor Khayelitsha United Mambazo naar de repetitiezaal van de nieuwe Nederlandse musical ’Amandla! Mandela’. Dit was afgelopen juni, nog lang voordat de echte repetities begonnen, maar wel enkele dagen voordat de kersverse cast een voorproefje moest laten zien op het Musical Awards Gala. Het Nederlandse deel van de spelers is zwaar onder de indruk van hun Zuid-Afrikaanse collega’s die ter kennismaking een paar nummers uit hun eigen repertoire zingen. Producent Inge Bos ontdekte het koor tijdens het theaterfestival Voorkamerfest dat ze jaarlijks in Darling (Zuid-Afrika) organiseert. Bos: „Ze zijn zo puur, zo ongepolijst, je voelt de ziel van Afrika in hen. Daarom wilde ik ze hier bij hebben.”

De musical is háár idee. Bos: „Negen jaar geleden kwam ik voor het eerst in Zuid-Afrika. Gewoon als toerist, maar het land heeft me meteen gepakt, geraakt en betoverd. Toen ik drie jaar geleden in Oostkaap de plekken zag waar Nelson Mandela was opgegroeid, kreeg ik een oergevoel: er móet een voorstelling over Mandela gemaakt worden.”

Bos ging met tassen vol boeken, cd’s en dvd’s langs bij scriptschrijver/regisseur Koen van Dijk, en ook hij was snel in de ban van de Zuid-Afrikaanse vrijheidsstrijder. Van Dijk: „Veel mensen beginnen het verhaal van Mandela te vertellen vanaf het moment dat hij lid wordt van het ANC (Afrikaans Nationaal Congres, red). Maar het verhaal begint al veel eerder: namelijk wanneer hij als 9-jarige jongen levenslessen krijgt van zijn oom en voogd in de dorpsraad. Hij ziet daar hoe in hun Xhosa-cultuur wijsheid wordt doorgegeven, hoe besluitvorming tot stand komt en hij leert daar de basisbeginselen van de Ubuntu-filosofie, wat in het kort inhoudt dat een mens geen mens is zonder anderen. Het gaat er om dat wanneer twee mensen een conflict hebben, ze zich allebei moeten inleven in de ander. Iedereen blijft ’gewoon’ net zo lang zitten tot het probleem naar ieders tevredenheid is opgelost. En dat is niet hetzelfde als het Hollandse Poldermodel vol concessies. Iedereen moet het écht met elkaar eens zijn. Mandela paste die methode van inleving ook toe in zijn contacten met president De Klerk (de man die apartheid afschafte, red.), waardoor De Klerk ontdekte: Hé, Mandela spreekt mijn taal. Dat was letterlijk zo omdat Mandela dat tijdens zijn 27 jaar gevangenschap op het Robbeneiland geleerd had, maar ook omdat Mandela zo wijs sprak als een staatsleider, en omdat hij zich ingeleefd had in de situatie van De Klerk. Mandela liet hem weten dat hij wist dat de blanke boeren rond 1900 in concentratiekampen hadden gezeten. En dat gebruikte hij om De klerk te laten zien hoe zwarte mensen zich ’nu’ voelen. Deze Ubuntu-filosofie uit de Xhosa-cultuur willen we graag in Nederland laten zien.”

Aan de eerste try-out van de musical, op 18 september, is veel voorafgegaan. Het script is in de loop van de tijd geëvolueerd en herschreven naar aanleiding van bezoeken aan Zuid-Afrika. En er is veel onderzoek gedaan voor de muziek, met de Zuid-Afrikaanse muzikant/adviseur Dizu Plaatjies als inspiratiebron. Componist Frank Uyttebroeck heeft compleet nieuwe muziek geschreven, toegankelijk voor Europese oren, maar ook verschillende traditionele Zuid-Afrikaanse liederen zijn toegevoegd. En er is onderzocht of de musical in het Afrikaans, Engels of in het Nederlands gesproken moest worden. De keuze viel op Nederlands met flarden Afrikaans en Xhosa.

Tijdens de castings sprong Kenneth Herdigein er direct uit en hij kreeg de hoofdrol. Maar ook tientallen kinderen auditeerden voor de rol van Mandela als kind. En natuurlijk werd er veel en intens gerepeteerd. Koen van Dijk herinnert zich de allereerste dag met het Khayelitsha United Mambazo-koor: „Ik vertelde ze het musicalverhaal en toen bleek dat ze heel veel dingen niet wisten. Al die informatie was jarenlang tegengehouden door de blanke regering. Het schokkendste vond ik dat ík ze uit moest leggen waarom het Afrikaans zo op Nederlands lijkt. Het hele verhaal van de VOC, van de 17de eeuw en van onze rol daar kenden ze niet. Heel pijnlijk was dat. Dan realiseer je je weer dat ze daar pas 15 jaar democratie hebben, en dat dat nog heel pril is.”

De combinatie Mandela en het genre musical klinkt in eerste instantie wat onwennig. Zo’n grootse man, zo’n serieuze strijder, wiens verhaal wordt verteld in een doorgaans luchtig genre lijkt raar. Maar presentator Jörgen Raymann verklaarde op de Uitmarkt dat dit de musical is waar hij zijn hele leven op heeft gewacht. En ook voor regisseur Koen van Dijk moest dit verhaal wel een musical worden. „Er zit zoveel muziek in Zuid-Afrika, en in dit verhaal in het bijzonder, denk alleen al aan de protestsongs. Dat kan je niet zonder muziek vertellen.”

Amandla! betekent kracht, macht en strijd. Het is een strijdkreet die veel werd gebruikt in het verzet tegen de apartheid. Inge Bos wil met de voorstelling laten zien dat iedereen, net als Mandela, de kracht heeft om te strijden en om zijn eigen wereld te veranderen. „Daar kunnen we in Nederland veel van leren. Zeker als je strijdt zoals Mandela, die in 1990, na 27 jaar cel, naar buiten kwam zonder wraakgevoelens. Hij heeft al die jaren gevangenschap een positieve draai weten te geven. Wow! Ik kijk daar met bewondering naar, en dan denk ik aan het heden. Je kunt Obama natuurlijk niet met Mandela vergelijken, maar ook Obama is iemand die niet het conflict zoekt, maar oplossingen. Ik ben al een positief mens, maar kijken naar deze voorbeelden helpt me om nog positiever in het leven te staan. Ik hoop dat de voorstelling dat effect ook bij veel mensen heeft.”

Het negenkoppige a-capellakoor Khayelitsha United Mambazo. De Nederlandse spelers in 'Amandla! Mandela' zijn onder de indruk van hun Zuid-Afrikaanse collega's. (FOTO JORIS VAN BENNEKOM) Beeld
Het negenkoppige a-capellakoor Khayelitsha United Mambazo. De Nederlandse spelers in 'Amandla! Mandela' zijn onder de indruk van hun Zuid-Afrikaanse collega's. (FOTO JORIS VAN BENNEKOM)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden