Man van de jazz, man van de mogelijkheden

Theo Loevendie is 85 geworden. In zijn werk slaat hij een brug tussen jazz en klassiek. Een componist met een eigenzinnig oeuvre, waarin soms zelfs een draaiorgel klinkt.

Op 9 augustus 1974 trad het Theo Loevendie 4Tet op tijdens het International Jazzfestival Laren. Van dat concert zijn opnamen gemaakt die ook op plaat zijn uitgebracht. Gelukkig maar, want de titelloze lp bevat een van de allermooiste Nederlandse jazzcomposities. 'De Librije' heeft een geweldig indringende melodie die op een vreemde manier op hetzelfde moment weemoedig en opgewekt is.

Er is nog een andere reden waarom dit zo'n belangrijke en dierbare plaat is. Het kwartet van saxofonist Loevendie, voorts bestaande uit saxofonist Hans Dulfer, bassist Arjen Gorter en drummer Martin van Duynhoven, bracht op die zomerdag jazz die duidelijk op een kruispunt stond. Aan het gejaagde drumwerk en de manische saxofoonsolo's hoor je de onmiskenbare invloed van de free jazz. Je hoort ook dat bandleider Loevendie dan al doorziet dat vormloze jazz nauwelijks toekomst heeft. Je hoort het aan de melodische en harmonische lijnen die hij ondanks het moordende tempo in zijn solo probeert te waarborgen. Dat lukt, het viertal komt alsof het niet anders had gekund na lange tijd weer bij de grondmelodie uit.

Voor Loevendie, die gisteren zijn vijfentachtigste verjaardag vierde, is 'De Librije' een typerend stuk. Want hoewel de vrijheid lonkte, begreep hij dat vorm onontbeerlijk was. Geheel in lijn met die gedachte werd Loevendie in plaats van saxofonist en bandleider vooral componist. En van jazz schoof hij op naar nieuwe muziek. Al heeft zijn oude liefde hem nooit verlaten; aanstaande zondag treed in het Amsterdamse café Welling het Theo Loevendie 4tet weer op, met Ab Baars als vervanger van Hans Dulfer.

De jazz-georiënteerde platen die Loevendie in de jaren zestig en zeventig met zijn Consort en 4tet maakte, zijn ijkpunten in de karakteristiek Nederlandse traditie om vanuit een sterk vormbegrip te improviseren. Net als bijvoorbeeld Paul Termos en Guus Janssen bracht Loevendie improvisatie en compositie op een vanzelfsprekend klinkende manier bij elkaar. Belangrijke leermeesters voor Loevendie waren bandleider Boy Edgar en pianist/trompettist Nedly Elstak. Over de invloed van laatstgenoemde schreef Loevendie in 'C.C. Een Correspondentie' "(..) het meest is het zijn levenshouding geweest, die ik niet goed kan omschrijven. Het is een soort openheid: als iets niet zo ging zoals we gepland of ingestudeerd hadden in de muziek, dat dat ook een grote schoonheid kon hebben."

Stammenstrijd

Die openheid zorgde ervoor dat Loevendie tal van invloeden in zijn muziek toeliet. Met name Turkse muziek heeft zijn werk vaak wezenlijk gevoed. Maar die openheid zorgde er ook voor dat Loevendie weigerde zich bij een kamp te laten indelen, een dergelijke 'stammenstrijd' was aan hem niet besteed. In het genoemde 'C.C. een Correspondentie' schrijft hij daarover: "Het lijkt op het eerste gezicht alsof ik - met mijn wortels in de beboptraditie en mijn latere ontwikkeling - wel zo MOET reageren, maar ik denk dat het dieper in mijn geest zit (...) Zelfkennis is het moeilijkste wat er is, maar ik ben ouder wordend tot de conclusie gekomen dat ik een uitgesproken inclusief denker ben. Daarmee bedoel ik dat ik leef in het besef dat alles recht van bestaan heeft. Ik heb op het heetst van mijn zogeheten klassieke componeren nooit mijn jazzroots verloochend, bijvoorbeeld."

Wat bij menigeen strikt gescheiden werelden waren, was voor Loevendie een groot uitdijend universum. Opgegroeid in de Amsterdamse Kinkerbuurt had het door de economische crisis even geduurd voor Loevendie zich aan de muziek kon wijden. In de biografie 'Boy Edgar, Het Dubbelleven van een alleskunner' zegt Loevendie daarover laconiek: "Op mijn eenentwintigste was ik eerst officieel jazzmusicus geworden, met als resultaat dat ik een paar jaar zonder werk zat. (...) Ik had een kwartet en in een tent op het Rembrandtplein kregen we ons eerste engagement. Ik componeerde in die tijd al, dus we speelden vooral eigen stukken, maar dat was daar eigenlijk volkomen misplaatst. Er liepen prostituees rond, het moest vooral gezellig zijn.'

Ook voor die gezelligheid stond Loevendie open. In 'Raam op het Zuiden' (2002), dat Loevendie voor het Nederlands Blazers Ensemble schreef en waarin hij zijn levensverhaal vertelt, komen meteen in het begin zwierige draaiorgelmelodieën voorbij. In combinatie met jazz, klassiek en muziek uit het Midden-Oosten ontstond daaruit Loevendies eigenzinnige oeuvre.

In zowel de klassieke- als de jazzwereld werd Loevendie gelauwerd. In 1979 ontving hij de Wessel Ilckenprijs, destijds de meest prestigieuze jazzbekroning. Voor zijn opera 'Naima' kreeg Loevendie in 1986 de Matthijs Vermeulenprijs. Het klimmen der jaren heeft op zijn werklust schijnbaar geen invloed. Vorig jaar nog ging in het Concertgebouw zijn opera over Spinoza in première. Loevendie is nu 85, saxofoon spelen mag van de dokter niet meer, maar onveranderd blijft geldig wat drummer Joost Lijbaart over hem zei: "Theo Loevendie is een volstrekt open musicus die altijd op zoek is naar nieuwe vormen."

Het Theo Loevendie 4tet speelt zondag 20 september in Café Welling, Amsterdam. Op 27 september wordt Loevendies 85ste verjaardag uitgebreid gevierd in het Bimhuis in Amsterdam.

Selectieve discografie

Theo Loevendie Consort - Mandela / Chess! (1969 /1972), heruitgave 2009 MCN

Theo Loevendie 4tet - Theo Loevendie 4tet (1974), Universe

Theo Loevendie - Six Turkish Folk Poems (1978), Donemus

Theo Loevendie - Naima (1986), Donemus

Theo Loevendie - Esmee (1998), Donemus

Theo Loevendie - Raam op het Zuiden (2002), NBELIVE

Theo Loevendie meets Kristina Fuchs Sonic Unit - Bayram (2005), Trytone

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden