Man en vrouw prikken nu samen de dag waarop zij onderworpen wordt

De vrouw die in Swaziland bij haar geliefde de nacht doorbrengt, kan tegen de ochtend worden geschaakt, en gebonden aan een huwelijk waaruit geen weg is. Maar zelfs in het oerconservatieve koninkrijk komt daarin wat verlichting.

NIELS POSTHUMUS

Stel je voor: je bent vrouw, je ontmoet een leuke jongen, je spreekt een paar keer af, er ontstaat iets, en op een nacht blijf je bij hem slapen. Nog voor zonsopkomst word je wakker van geschreeuw. Vrouwelijke familieleden van de jongen komen de slaapkamer binnen, ze nemen je mee naar buiten, kleden je uit, smeren je in met rode oker en zingen urenlang - terwijl jij geacht wordt te huilen. Aan het eind van de dag ben je de vrouw van de man met wie je de nacht doorbracht. En is er geen weg meer terug. Ooit nog van hem scheiden is onmogelijk.

Veel vrouwen in Swaziland hebben zich zoiets niet hoeven voorstellen; voor hen was het realiteit. Kuteka, heet het schaken van vrouwen die overnachten bij hun geliefde. Het is de eerste, belangrijke stap in een serie van traditionele huwelijksrituelen in het koninkrijk. Ook nu nog.

Toch lijkt zelfs in het aartsconservatieve Swaziland, ingeklemd tussen Zuid-Afrika en Mozambique, heel langzaam enige modernisering mogelijk. Veranderingen waarvan de jongste generatie voorzichtig de vruchten plukt.

Weervrouw S'thembile Mavuso (28) uit het landelijke Lobomba wist van tevoren dat zij op 28 december 2013 zou worden geschaakt. Ze had daarmee ingestemd. "Vroeger was kuteka een onprettige verrassing", zegt ze. "Maar ik wist wat me te wachten stond." Samen met haar man had ze de datum geprikt. "Ik voelde me daardoor niet ongemakkelijk toen zijn familie me wekte. Ik hoefde slechts te spelen dat ik verbaasd en overweldigd was."

Ze kreeg traditionele kleding aangetrokken en een speer in haar handen gedrukt. Daarmee moest ze buiten op de grond stampen om zichzelf te introduceren aan de voorvaderen van haar toekomstige echtgenoot. Daaraan droeg ook het huilen bij. De rode oker die ze op haar gezicht kreeg gesmeerd, diende ten teken dat de schoonfamilie haar verwelkomde in haar midden. De rituelen duurden de hele dag.

Mavuso's ouders wisten van niets. Bij kuteka worden de ouders van de bruid pas achteraf op de hoogte gesteld. Haar vader en moeder reageerden echter rustig. Ze vonden de beslissing van hun dochter om traditioneel te trouwen geen probleem en startten simpelweg de onderhandelingen over lobola, de bruidschat, de tweede stap in het traditionele huwelijk.

undefined

Verlegen

Mavuso beleefde haar kuteka duidelijk bewuster dan Vusiwe Ntsuangase. De 26-jarige vrouw uit de stad Manzini lacht verlegen als ze erover vertelt. "Ik moet bekennen dat alle rituelen een beetje langs mij heen gingen. In mijn familie is kuteka niet gebruikelijk, dus ik had geen idee wat alles betekende. Ik deed het voor mijn man. Hij had vaak gezegd dat hij zo wilde trouwen. Uiteindelijk gaf ik hem zijn zin. Ik was negentien jaar. Ik deed gewoon wat mij gezegd werd. Ik nam het zoals het kwam."

Dat Ntsuangase de boot aanvankelijk kon afhouden, komt doordat kuteka geen verplichting is. Niet elke Swazi-vrouw trouwt traditioneel. Een huwelijk kan ook op 'westerse' manier worden voltrokken. Geliefden trouwen dan slechts voor de wet: zonder noodzaak tot kuteka, lobola en de derde stap in het traditionele huwelijk, de umtsimba, de huwelijksplechtigheid. Belangrijkste verschil: wie westers trouwt, kan later eventueel scheiden. Wie via kuteka huwt niet.

De keuze lijkt simpel, maar de druk om tradities in ere te houden, is groot in Swaziland. Zo publiceerde journalist Lethumusa Simelane vorig jaar nog een pamflet in de Times of Swaziland, waarin hij kuteka als enige echte start van een huwelijk aanmerkt.

En koning Mswati III, die Swaziland bij decreet regeert, stelde een jaar voordien: "We hebben geen gesigneerde documenten nodig om huwelijken geldigheid te verlenen. Zulke documenten kunnen later worden verscheurd. Dat mogen we niet aanmoedigen. In de Swazi-cultuur is scheiden een onbekend begrip."

undefined

Minderjarig

Maar kuteka is ook symbool van vrouwenonderdrukking. Temeer omdat in het niet te ontbinden, traditionele huwelijk de man de dienst uitmaakt. Tot een wijziging van de grondwet in 2005 werden vrouwen officieel aangemerkt als minderjarig, volledig ondergeschikt aan hun man. En ook na implementatie van die nieuwe grondwet zijn, volgens mensenrechtenorganisaties, veel oude, patriarchale wetten onverminderd van kracht gebleven.

In een ondemocratisch land als Swaziland, met een, zacht gezegd, weinig feministische koning, vindt emancipatie uiterst moeizaam weerslag in de wettelijke structuur. Vrouwen moeten hun hoop vestigen op culturele veranderingen in tradities als kuteka.

"Ik vind kuteka niet langer een schending van mijn vrouwenrechten", zegt Ntsuangase zelfs. "Ik zou er geen probleem mee hebben als mijn kinderen via kuteka trouwen. Ik ben nergens toe gedwongen.

"Natuurlijk is het een ander verhaal als kuteka onaangekondigd gebeurt, als je twee of drie jongens leuk vindt en nog aan het uitzoeken bent met wie je wilt trouwen. Maar ik vraag mij af hoe vaak het nog zonder toestemming van de vrouw gebeurt. Kuteka is echt wel gemoderniseerd."

Mavuso is dat niet met haar eens. "Een deel van mij verzette zich tegen het ritueel", zegt zij. "Ik zal het de dochters die ik later misschien krijg niet aanraden. Voor hen zie ik liever een westers huwelijk. Daarin heb je als vrouw meer rechten. Na kuteka kun je wel bij je man weglopen als hij je slaat, als hij vreemdgaat of je vernedert, maar je huwelijk blijft onverminderd van kracht. Je kunt nooit meer hertrouwen en zult door de gemeenschap altijd als zijn vrouw worden gezien en behandeld. Afgezien van het gezamenlijk vaststellen van de datum, zoals nu meestal gebeurt, heb je als vrouw in de kuteka-traditie nog altijd weinig te zeggen."

Dat Mavuso zelf toch voor kuteka koos, had een pragmatische, financiële reden. Bij een westerse bruiloft hoort een feest, en daarvoor hadden zij en haar man het geld niet. Ze wilden hun verbondenheid echter wel laten vastleggen, zodat mensen uit de buurt hen niet zouden veroordelen omdat zij (ongetrouwd) zouden samenwonen.

"Kuteka was de oplossing", zegt Mavuso. "Daarna ben je officieel man en vrouw, de huwelijksrituelen zijn onomkeerbaar in gang gezet, maar je hebt wel alle tijd om voor de rest van de plechtigheden te sparen. En ik vertrouw mijn man. Ik wil niet van hem scheiden. En ik weet dat hij er geen tweede vrouw bij zal nemen of mij zal slaan."

Ondanks de modernisering van kuteka, blijven er kritische stemmen. Een keuze als die van Mavuso mag dan pragmatisch zijn, het probleem is dat veel mannen na verloop van tijd toch misbruik gaan maken van de traditie. Eenmaal getrouwd via kuteka, op welke rationele gronden dan ook, kunnen zij alles doen en laten. En die verleiding is groot.

"Veel mannen zien kuteka uiteindelijk toch als middel om zelf oneindige vrijheid te krijgen in het huwelijk en de vrijheid van hun vrouwen juist in te perken", onderkent Mavuso. Geen prettig gegeven in een land waar huiselijk geweld en verkrachting binnen het huwelijk aan de orde van de dag zijn.

Maar er zijn meer redenen tot scepsis. Ntsuangase kreeg weinig begrip vanuit haar familie, niet zozeer op feministische gronden, maar vanwege religieuze argumenten . "Mijn ouders waren geschokt", zegt ze. "Al wist mijn moeder direct, toen ze het na afloop hoorde, dat er niets meer aan te doen was."

Van haar zus kreeg ze echter alsnog de volle laag. "Die is streng christelijk", legt Ntsuangase uit. "Veel christenen vinden kuteka duivels, omdat je jezelf met je man verbindt ten overstaan van zijn voorvaderen en niet ten overstaan van God."

Zelf vond ze, hoewel ook christen, dat geen probleem. "Ik geloof niet in de invloed van voorouders, dus wat maken zulke rituelen dan nog voor mij uit? Ze hebben geen betekenis."

undefined

Overgangsfase

Opvallend genoeg hebben Ntsuangase en haar man, zeven jaar na hun kuteka, de huwelijksrituelen nog altijd niet afgerond. Ze hebben daar zelfs nog geen plan voor. Ntsuangase zegt alleen liever geen traditionele bruiloft te willen, geen dure umtsimba die dagen duurt. Ze wil haar kuteka laten volgen door een simpele westerse eindbruiloft: één dag feest, meer niet.

Ntsuangase noch Mavuso kan zich voorstellen dat kuteka ooit uit de Swazi-samenleving verdwijnt. Maar de door Ntsuangase verlangde combinatie van traditionele kuteka en een modern westers huwelijk tekent wel de overgangsfase waarin Swaziland zich bevindt.

Of haar man het eens is met zo'n westerse eindbruiloft weet Ntsuangase niet. "Maar het lijkt me wel zo eerlijk als hij deze keer water bij de wijn doet", zegt ze droogjes. "Hij heeft zijn kuteka gekregen. Dan mag ik nu toch op zijn minst beslissen dat de uiteindelijke huwelijksplechtigheid niet traditioneel is?"

Inwonertal

1,4 miljoen

Oppervlakte

17.346 vierkante km (half Nederland)

Onafhankelijk sinds

1968

Politieke structuur

Absolute monarchie

Geloof

Combinatie van christendom en aanbidding van voorouders 40 procent, katholiek 20 procent, moslim 10 procent

Besmet met hiv/aids

26,5 procent (hoogste percentage ter wereld)

BBP per hoofd

5700 dollar (13 procent van BBP Nederland)

(bron: Amerikaanse CIA Factbook)

Swaziland in cijfers

undefined

Koninkrijk Swaziland

Swaziland is een klein maar zelfstandig koninkrijk met 1,4 miljoen inwoners in zuidelijk Afrika. De macht is stevig in handen van koning Mswati III. Het parlement heeft slechts een adviserende rol. Op de positie van vrouwen in het mini staatje is van oudsher veel kritiek. Tot voor kort mochten vrouwen geen land bezitten en geen leningen afsluiten bij een bank. Volgens de nieuwe grondwet uit 2006 zou dit nu wel mogelijk moeten zijn. Maar in de praktijk blijft het toch lastig.

Polygamie is gebruikelijk in Swaziland, maar is uitsluitend aan mannen toegestaan. Symbool voor de scheve sekseverhoudingen staat Mswati III zelf. Volgens het koninklijk huis heeft hij momenteel veertien vrouwen. En elk jaar, op het Reed festival in september, kan hij er één bij kiezen. Tijdens dit festival dansen duizenden halfnaakte, potentiële bruiden voor hem. Op die manier vergaarde Mswati's vader, de in 1982 overleden koning Sobhuza II, zeventig echtgenotes.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden