’Mama Africa’ was een wereldoma

(Trouw)

Miriam Makeba, icoon van de Zuid-Afrikaanse maatschappij, is in het harnas overleden. Ze was de eerste vocaliste die de Afrikaanse muziek op de kaart zette, en zette zich tot haar laatste snik in voor de goede zaak. „Makeba heeft vrouwen een stem gegeven. En dat gaat verder dan Zuid-Afrika.”

Miriam Makeba had al meermalen afscheid genomen van het publiek, op emotionele wijze soms ook, maar toch vloog ze tot op het laatst de wereld rond. Vanwege alle goede doelen die haar steun wel konden gebruiken, en omdat muziek net zo bij het leven hoort als zuurstof. „Als in Afrika een kind wordt geboren zingen we, als een naaste overlijdt ook. Voor welk aspect van het leven ook, een lied is er altijd.” En daarbij, zei de Zuid-Afrikaanse: een lichaam wordt oud, maar de stem niet.

Makeba overleed gisterochtend vroeg nadat ze de avond ervoor ineen was gezakt tijdens een antimaffia-concert vlakbij Caserta in Italië. Begin dit jaar was ze nog in Congo om geld in te zamelen voor de opvang van vrouwen met hiv of aids. „Of zo’n land nu door oorlog is verscheurd of niet, het is het waard om er te zijn. De mensen houden van mij, en ik van hen”, zei ze daarover.

En vorige week trad ze op in Tilburg ten bate van de organisatie WorldGranny, die zich wereldwijd inzet voor ouderen. „Ze was fit en erg goed bij stem. Vanwege een zwakke heup verplaatste ze zich in een rolstoel, maar eenmaal op het podium stond ze grappig met haar heupen te swingen. Heel sexy, voor een vrouw van 76”, zegt directeur Caroline van Dullemen van WorldGranny.

Makeba werd wel ’Mama Africa’ genoemd, maar had inmiddels de uitstraling van een ’wereldoma’. „Een krachtige, aanwezige vrouw. Haar in de VS geboren kleinzoon was toetsenist in haar band, en zei dat zijn grootmoeder het maar zwaar had met een muziekgroep die haar zo opzweepte. Maar hij voegde er aan hoe trots hij was.”

De jongens in de band hadden de nacht voor het concert de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen gevolgd en waren euforisch. „Zij was ook zo blij, en riep ook tijdens het concert enkele malen: ’O-ba-ma! O-ba-ma!’ Ze zei zeer hoopvol te zijn over de toekomst.”

Activist wilde Makeba nooit genoemd worden: als je van je land houdt, spreekt het vanzelf dat je voor beterschap vecht. Toch werd ze het symbool van de strijd tegen apartheid. Vanaf 1959 mocht ze haar geboorteland niet in, waardoor ze een jaar later niet bij de begrafenis van haar moeder kon zijn. Ze woonde 31 jaar in ballingschap in de VS, Frankrijk, Guinee en België. Ze werd populair toen de zwarte burgerrechtenbeweging succes kreeg.

Ze was de eerste vocaliste die de Afrikaanse muziek op de kaart zette, en deed dat door traditionele muziek te vermengen met jazz en soul, lang voordat het concept wereldmuziek werd bedacht.

Miriam Zenzi Makeba werd geboren in Johannesburg in 1932. Haar moeder was een Swazi en haar vader een Xhosa. Als kind zong ze acht jaar op het Kilmerton Training Institute in Pretoria.

In de jaren vijftig begon ze professioneel te zingen met de Cuban Brothers en vervolgens met de jazzgroep Manhattan Brothers, die ook in het toenmalige Rhodesië en in Congo optraden. Ze sloot zich aan bij de vrouwengroep Skylarks, en speelde in 1959 naast haar toekomstige man Hugh Masekela de hoofdrol in de succesvolle musical ’King Kong’, over een bokser die zijn geliefde doodt en in de gevangenis sterft. In 1959 trad ze op bij het filmfestival van Venetië. Daar werd ’Come back, Africa’ vertoond, een tegen de apartheid gerichte documentaire waar Makeba prominent in voorkomt. Ze besloot niet terug te keren naar Zuid-Afrika, waarop de overheid haar paspoort introk. Harry Belafonte hielp haar te emigreren naar de VS, waar ze een nieuwe carrière opbouwde.

In 1962 zong ze op het verjaardagsfeest van de Amerikaanse president John F. Kennedy ’Mbuwe’ (bekend als ’The lion sleeps tonight’). In 1965 won ze met Belafonte een Grammy voor ’An evening with Belafonte/Makeba’, een album over de zaak van de zwarte Zuid-Afrikanen. Een jaar later scoorde ze een hit met ’Pata Pata’, wat ’raak me aan’ betekent. Verder zijn ’The Click Song’ en ’Malaika’ bekende nummers van haar.

In 1963 riep Makeba bij de Verenigde Naties op tot een internationale boycot van Zuid-Afrika, waarna de regering van het land haar muziek verbood. Ook hield ze zich bezig met de burgerrechten in de VS. Na haar huwelijk met trompettist Masekela trouwde ze in 1968 met black power-voorvechter Stokely Carmichael. Het paar ontvluchtte het verhitte politieke klimaat in de VS en vertrok naar Guinee.

Makeba was in 1974 in Zaïre bij het fameuze gevecht om de wereldtitel boksen tussen Mohammed Ali en George Foreman, The Rumble in the Jungle, om daar met James Brown en BB King op te treden op wat de zwarte tegenhanger van Woodstock moest zijn. De boodschap was dat de wortels van de Amerikaanse soul en blues in Afrika liggen.

In 1987 deed ze mee aan Paul Simons Graceland-tournee. Drie jaar later keerde ze op uitnodiging van Nelson Mandela terug naar het hervormde Zuid-Afrika. „Ik heb nooit begrepen waarom ik eerder niet thuis mocht komen”, zei ze toen. „Ik heb geen enkele misdaad gepleegd.”

In reactie op haar overlijden noemde een woordvoerder van het Zuid-Afrikaanse ministerie van kunst en cultuur Makeba een internationaal icoon. „Het is een enorm verlies, niet alleen voor de Zuid-Afrikaanse maatschappij, maar voor de mensheid.”

Hoewel Makeba zelf de nodige tegenslagen had – ze verloor haar enige dochter – bleef ze zich inzetten voor kinderen en vrouwen, met haar levensverhaal, uitstraling en stem als wapens. Daarbij was ze een voorbeeld voor jongere muzikanten.

Zo hoorde de Zuid-Afrikaanse zangeres Busi Mholongo de ’hartverscheurende stem’ van Makeba als kind op de radio. Twee jaar geleden zei ze tijdens een tournee in Nederland: ’Makeba heeft vrouwen echt een stem gegeven. En dat gaat verder dan Zuid-Afrika. Verder dan Afrika, zelfs. Ze heeft de wereld duidelijk gemaakt dat de vrouw, de Afrikaanse vrouw, een eigen verhaal heeft.’

10 juni 1990: Makeba terug in Zuid-Afrika. (FOTO TROUW-ARCHIEF/SPAARNESTAD )
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden