Malawi was Banda en de uitbuiting gewoon beu

De auteur was als internationaal waarnemer voor de Verenigde Naties bij de verkiezingen bij Malawi. Hij was afgevaardigd door AWEPA (Europese parlementariers voor Afrika) en de Wereldbond van hervormde en gereformeerde kerken.

Bisschop Chimole van Lilongwe is een held. Samen met zijn collega's schreef hij in maart vorig jaar een vastenbrief. Het woord 'gerechtigheid' werd daarin concreet ingevuld. In het al dertig jaar tiranniek geregeerde Malawi noemden de bisschoppen man en paard. Ze werden meteen opgepakt en een dag en een nacht vastgehouden en verhoord.

De onmiddellijke druk van de internationale gemeenschap op de regering van president Banda leidde tot hun vrijlating. Maar vooral de jeugdbeweging van de Malawi Congres Partij bleef de kerkleiders belagen. Priesters en dominees die in hun preken wezen op de ongerechtigheden in het land, kwamen in de gevangenis. Toch bleven de kerken standvastig. Daarbij speelde bisschop Chimole een moedige leidersrol.

Juist nadat president Banda zich onder grote interne en externe druk bereid had verklaard tot het uitschrijven van een referendum over de vraag of zijn een-partij-staat gehandhaafd moest blijven, kreeg de bisschop van Lilongwe een hersenbloeding. Maar nu de dag daar was, liet hij zich zijn democratische recht niet ontgaan.

Envelop

Als leden van de groep van internationale waarnemers bij de verkiezingen zagen we veel van zulke staaltjes van doorzettingsvermogen. Ontroerend was het bijvoorbeeld te zien hoe een oud vrouwtje in een verafgelegen dorpje tot driemaal toe het stemhokje - een hut van jutematten zonder dak - in en uit ging om te trachten haar stembiljet in de envelop te krijgen. Uiteindelijk bewoog de voorzitter haar de lege envelop in de stembus te doen; een ongeldige stem dus, maar wel met grote democratische motivatie uitgebracht.

Malawi is niet een land waar de inwoners elkaar dagelijks stapels brieven in enveloppen doen toekomen. Een eenvoudiger stemprocedure ware dan ook beter geweest. Maar op de dag van de verkiezingen kregen we geen moment de indruk dat de regeringspartij de boel wilde tillen. Met discipline en nauwgezetheid werden de procedures tot uitvoering gebracht.

Schok

Toch had men geenszins de bedoelingen deze verkiezingen te verliezen. De uitslag - een meerderheid van bijna twee-derde sprak zich uit voor de vestiging van een meerpartijenstelsel - kwam als een grote schok. Tijdens een diner in besloten kring op de dag dat de campagne al was afgesloten, bleek Heatherwick Ntaba, minister van volksgezondheid en de strateeg van de partij, volstrekt overtuigd van de overwinning. Waarop was dat dan gebaseerd?

Om te beginnen is er de natuurlijke arrogantie van mensen die al dertig jaar lang niet waren tegengesproken. Bovendien hadden zij een indrukwekkend organisatorisch apparaat opgebouwd met volstrekte vervlechting van partij en staat.

De tot in het krankzinnige verheerlijkte dictator Banda had als vader van de natie nog wel persoonlijk krediet. De tirannie werd eerder geweten aan de mensen rondom hem. Toch was wel bekend hoezeer deze grijsaard zichzelf en zijn familie had verrijkt. Het systeem dat de armen uitbuitte door hen te dwingen geiten en kippen af te staan ter ere van de oude leider, had grote afkeer gewekt. Men was het beu.

De partij had niet slechts de alleenheerschappij over de media; men wist ook hoe mensen vrees in te boezemen. Vooral de dorpelingen werden onder grote druk gezet voor de een-partij-staat te stemmen. Opvallend is dan ook het geringe aantal stembureaus waar de verhouding ongeveer fifty-fifty was. Was er in de dorpen eenmaal een behoorlijke groep die tegen de opgelegde lijn inging, dan werd dat alras een grote meerderheid. In het midden van het land wist de Malawi Congres Partij een grote meerderheid vast te houden. Het noorden en het zuiden daarentegen kozen overweldigend voor de meerpartijen-democratie.

Geen legitimatie

Hoe nu verder? Door de uitslag van het referendum verandert er formeel niets. Maar wel is onomstotelijk duidelijk geworden dat het regime geen democratische legitimatie heeft weten te verwerven. De grondwet, gebaseerd op een eenpartij-staat en een president voor het leven, moet totaal veranderen. De noodzakelijke machtsdeling met vertegenwoordigers van de meerderheid zou kunnen beginnen met de departementen van justitie en binnenlandse zaken.

Als er nog een rol blijft voor de zeer bejaarde Banda, dan zal het die moeten zijn van een ceremonieel staatshoofd. Een systeem van scheiding van eer en politieke macht is uit een oogpunt van voorkoming van persoonsverheerlijking trouwens toch niet zo gek.

Ook op een ander punt kan het Nederlandse politieke systeem in alle bescheidenheid tot voorbeeld strekken: de noodzaak van coalitievorming doordat in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging geen partij de meerderheid van de parlementszetels kan winnen. Met behoud van de voordelen van een districtenstelsel is afschaffing van het zogeheten Westminster-model - met in de praktijk altijd maar een regeringspartij - dringend gewenst. In meer-partijen-regeringen worden corruptie en wanbestuur minder gemakkelijk gebagatelliseerd doordat de regeringspartijen ook elkaar in de gaten houden.

Kerken

Van groot belang is nu de rol van de kerken. Zij gaven de stoot tot het democratiseringsproces; zij zullen het verder moeten bewaken. Dominees en priesters die midden in de politiek terecht zijn gekomen, verliezen hun invloed op het proces als zodanig. De kerkleiding zal nu eerst enige afstand moeten nemen van de partijpolitiek om haar gezag als initiator van vreedzame verandering en waakhond voor mensenrechten en democratie te kunnen behouden.

Hopelijk zal bisschop Chimole spoedig het voorzitterschap van het zo belangrijke Comite voor Publieke Zaken weer op zich kunnen nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden